نگهدارد . اين ( وصف ) يكى از آن چهار بود .
( 1 ) دوّمى : مردى است كه چيزى از پيامبر خدا شنيده ولى غلط دريافته و به صورت درستش حفظ نكرده است . ( امّا ) به عمد هم دروغ نگفته است ، آن شنيده و دست اوست ، بدان عمل مىكند و مىگويد : من اين را از پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله شنيدم و اگر مردم مىدانستند كه او غلط دريافته از او نمىپذيرفتند و اگر خودش نيز مىدانست كه غلط آموخته آن را رد مىكرد و به كار نمىبست . اين بود دوّمى .
( 2 ) و سوّمى : مردى است كه [ از ] پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله شنيده كه چيزهايى را فرمان داده و سپس نهى كرده است ( ولى ) او از نهى آن آگاه نشده يا چيزى را ( زمانى ) نهى و سپس به همان امر فرموده ولى او فرمان ( بعدى ) را ندانسته . منسوخ را فرا گرفته و ناسخ را به ياد نسپرده است . اگر مردم مىدانستند كه آن منسوخ است آن را ترك مىكردند و خود او نيز آن را ترك مىكرد . اين بود سوّمين مرد ( حديث گوى ) .
( 3 ) و چهارمى : مردى است كه بر خدا و پيامبرش دروغ نمىبندد و از ترس خدا و براى بزرگداشت پيامبر او صلّى اللَّه عليه و آله دروغ را دشمن دارد و غلط هم فرا نگرفته و از ياد نيز نبرده است بلكه هر چه شنيده به درستى حفظ كرده و به همان صورت خود باز گفته ، نه بدان افزوده و نه از آن كاسته ، ناسخ را حفظ كرده و به كار بسته و منسوخ را شناخته و ترك كرده است . زيرا فرمان پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله همانند قرآن ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه دارد . پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله فرمانى مىداد كه بمانند قرآن ، دو حالت داشت : كلام عامّ و كلام خاصّ . و به درستى كه خداوند عزّ و جلّ فرموده است :
ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا
- آنچه پيامبر شما را دهد آن را بپذيريد و آنچه شما را از آن باز دارد ، از آن دست بداريد » « 7 » و كسى بود كه گفتهء او را مىشنيد و نمىفهميد و نمىدانست مراد خدا و پيامبرش صلّى اللَّه عليه و آله از آن چيست « 8 » ولى ( همان را عينا ) نفهميده حفظ مىكرد و تمام اصحاب پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله چنين نبودند كه از او پرسش كنند ( و مرادش را خوب ) بفهمند . كسانى هم بودند كه مىپرسيدند ولى ( پاسخ را ) را نمىفهميدند تا آنجا كه خوش داشتند عربى بيابانى يا تازه واردى يا شخصى ذمّى ( به حضور پيامبر ) بيايد و بپرسد تا ( پاسخ را ) بشنوند و بفهمند . « 9 »
هامش
( 7 ) الحشر ، 7
( 8 ) در كافى و خصال چنين آمده [ فيشتبه على من يعرف و لم يدر ما عنى الله و رسوله - پس بر كسى كه نمىفهمد مشتبه مىشود و نمىداند مقصود خدا و پيامبرش از آن چيست ]
( 9 ) يعنى با توجه به نوع بيانى كه پيامبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله مناسب با طاقت ذهن و درك و فهم آن صحرانشين يا تازه وارد يا ذمّى مىفرمود ، پاسخ پرسشى را كه در نظر داشتند خود طرح كنند يا جوابى را كه يك بار شنيده ولى نفهميده بودند ، دوباره بشنوند و بفهمند . - م .