قاله أصحاب الطّبائع و من زعم أنّ كون الأشياء بالعرض « 1 » و الاتّفاق ليتّسع ذلك القول في الرّدّ عليهم
« قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ » *
« 2 » اتّخذ أناس من الجهّال هذه الآفات الحادثة في بعض الأزمان كمثل الوباء و اليرقان و البرد و الجراد ذريعة إلى جحود الخالق و التّدبير و الخلق فيقال في جواب ذلك : إنّه إن لم يكن خالق و مدبّر فلم لا يكون ما هو أكثر من هذا و أفظع ؟ فمن ذلك أن تسقط السّماء على الأرض و تهوي الأرض فتذهب سفلا و تتخلّف الشّمس عن الطّلوع أصلا » « 3 » .
[ مأخوذ هذا الكلام من الآيات : ] ( اين سخنان از آيات ذيل اخذ شده است )
هامش
( 1 ) - عرض الشّيء : ظهر . و العرض : أن يموت الإنسان من غير علّة . ( القاموس )
( 2 ) - التّوبة : 30 ، المنافقون : 4 .
( 3 ) - توحيد المفضّل : المجلس الرّابع . : « در كتاب « توحيد مفضّل » در مجلس چهارم پس از يادكرد حكمتها و مصالح در آفرينش انسان و حيوان و گياه و درخت گويد :
اينك به شرح آفتهايى مىپردازم كه گاه نادانان آنها را بهانه مىگيرند و آفرينش و آفرينشگر و هدف و تدبير و حكمت در كار او را انكار مىكنند . نيز به بيان عقيدهء گروه معطّله و اصحاب مانى مىپردازم كه حكمت سختيها و مصيبتها و مرگ و فنا را انكار كردند . همچنين به ردّ كسانى مىپردازم كه به طبيعت اعتقاد دارند و همهء آفرينش اشياء را بالعرض و اتّفاقى پندارند « خدايشان بكشد ، چگونه و به كجا [ از حقّ ] گردانيده مىشوند ؟ ! » برخى از مردم نادان ، بلاهايى را كه گاه پديد مىآيند ؛ چون : و با ، يرقان ، تگرگ ، ملخ و . . . [ كه باعث زيان فراوان مىشوند ] بهانه مىگيرند و به انكار آفرينشگر و حكمت و آفرينش مىپردازند . در پاسخ اين گروه بايد گفت : اگر آفرينشگر و حكيم و تدبيرگرى در كار نيست ، چرا بيش از اين و سختتر از اين آفات پديد نمىآيد ؟ . چرا آسمان بر زمين نمىافتد ؟ و زمين فرو نمىرود و متلاشى نمىگردد ؟ چرا هيچگاه خورشيد از طلوع كردن بازنمىايستد ؟ » .