كهنترين تفسير مهم قرآن كه موجود و به سهولت قابل دسترسى است ، كار سترگ مورخ بزرگ محمد بن جرير طبرى ( م 310 ق ) است كه ابتدا در قاهره [ مطبعهء بولاق ] در سال 1903 در 30 جلد به چاپ رسيده و كرارا تجديد طبع يافته است . چنانكه از عنوان اين اثر : جامع البيان عن تأويل آى القرآن برمىآيد ، اين تفسير جامع بهترين مجموعهء احاديث تفسيرى و تفسير مأثور [ - نقلى ] است . طبرى براى اغلب آيات قرآن ، نه فقط نظر تفسيرى خود را بيان مىدارد ، بلكه آرا و اقوال ابن عباس و ساير ثقات صدر اول را با ذكر اسناد يا سلسلهء رواتى كه آنها را نقل كرده و به او رساندهاند ، نيز عرضه مىدارد . غالبا براى شرح يك عبارت دشوار نقل اقوال ده - دوازده تن از ثقات به ميان آمده است . در بسيارى موارد و مواضع ، رأى و نظر ثقات و صاحبنظران فرق مىكند ، و طبرى پس از شرح و بسط اقوال و آراى متخالف و نقل اقوال مؤيد هريك ، نظر خود و دلايل مربوط به آن را عرضه مىدارد . « 1 » از اين اثر عظيم مىتوان اطلاعات فراوانى راجع به تفسيرهايى كه مفسران صدر اول از قرآن به عمل آوردهاند ، ازجمله آراى تفسيرى حسن بصرى ( م 110 ق ) به دست آورد . ولى معلوم نيست كه نتايج اين منقولات ، همهء ارج و اعتبار و قدمت آنها را نشان دهد ، چراكه چهبسا نكات ممتازى از آن تفسيرها از قلم افتاده باشد .
نسخههاى خطيى كه سزگين به آنها اشاره دارد و آنها را دربردارندهء آرا و اقوال متقدمان مىشمارد ، چهبسا بعدها به سعى محققان از دل همين تفسير بيرون آورده و جمعآورى شده باشد .
تفسيرهاى فراوان ديگرى بر قرآن نوشته شده است كه فهرست آنها در كتب مرجع بروكلمان و سزگين آمده است . شايسته است كه در اينجا از چند اثر كه ارج و اعتبار برجستهاى دارند نام ببريم .
يكى از تفاسيرى كه محققان معاصر براى آن ارزش روزافزونى قائلند ، تفسير زمخشرى ( م 538 ق ) است كه نام آن الكشاف عن حقائق التنزيل [ آشكاركنندهء حقايق و دقايق وحى ] است . از ديدگاه رسمى و سنتى اسلامى ، زمخشرى نفوذ چندانى در جهان اسلام ندارد ، زيرا وابسته به گروهى از متكلمان بدعتگرايى است كه معتزله نام دارند ، كه نسبت
هامش
( 1 ) .Goldziher , 85 - 98 ; Sezgin , 323 - 5 , 327 f .