به سنيان اشعرى آزادى بيشترى براى ارادهء انسان قائلند و وجود زايد بر ذات يا مستقل از ذات صفات الهى را منكرند . درهرحال ، فقط در چند مورد معدود است كه آراى كلامى او بر متن تفسيرش از قرآن اثر گذاشته است . از سوى ديگر او مهارت شايانى در معارفى چون دستور زبان و لغت و فرهنگنگارى دارد و داراى ذوق قضاوت سليم است .
تفسيرى كه غالبا - به ويژه از سوى اسلامشناسان اروپايى - تفسير استاندارد قرآن شمرده مىشود ، انوار التنزيل و اسرار التأويل [ انوار وحى و اسرار تأويل ] نوشتهء قاضى بيضاوى ( م 691 يا 685 ق ) است . اين كتاب به آن قصد نگاشته شده بوده كه كتاب درسى مدرسهها يا مكتبها و حوزههاى علميه باشد ، لذا هدفش به دست دادن خلاصهاى موجز از بهترين و معتبرترين نكات تفاسير پيشين است ، ازجمله اختلاف آرا و انظار تفسيرى . بيضاوى به ميزان بسيار از زمخشرى پيروى مىكند ، اگرچه از شدت تعلق خاطر به موجزنگارى ، گاه نوشتهء او رازآميز و بغرنج مىشود . او به جريان اصلى كلام فلسفى اهل سنت تعلق داشت ، لذا از نظرگاه خويش اشكالات يا اشتباهات معتزلى زمخشرى را بر طرف كرد . يك تصحيح و طبع دوجلدى از اين اثر در سالهاى 1846 و 1848 به سعى ه . ل . فلايشر
H . L . Fleischer
در لايپزيك منتشر شده است و دو بخش ( مربوط به سورههاى آل عمران و يوسف ) به انگليسى ترجمه شده است ؛ اگرچه نظر به ماهيت خود متن ، براى كسانى كه متن اصلى عربى را در دست ندارند ، به ندرت قابل فهم است . « 1 »
بين زمخشرى و بيضاوى ، متكلمى به نام فخر الدين رازى ( م 606 ق ) به عرصه آمد ، كه در جنب ساير آثارش تفسيرى مفصل بر قرآن كريم نيز نگاشته است . مشخصهء ممتاز اين تفسير اين است كه دربردارندهء بحثهاى فلسفى و كلامى گستردهاى در زمينههاى هماهنگ با نظرگاه مؤلّف است ، يعنى نظرگاه كلام فلسفى معروف به اشعريگرى متأخر اهل سنت .
هامش
( 1 ) .D . S . Margoliouth , Chrestomathia Baidawiana : The commentary of El - Baida ? wi ? on Sura III translated and explained for the use of students of Arabic , London , 1894 . A . F . L . Beetson , Baidawa ? w ? s Commentary on Su ? rah 12 of the Qur'a ? n ; text , accompanied by an interpretative rendering and notes , Oxford , 1963 .