تلاوت آنها به عنوان بخشى از قرآن ادامه دارد ؛ از جمله ، حكم اختصاص بخش عمدهء شب براى نماز شب كه در آغاز سورهء مزّمّل آمده است ، توسط آيهء بلند آخر همان سوره ( آيهء 20 سورهء مزّمّل ) نسخ شده است ، و حكمت آن اين بوده است كه با نظر به مسئوليتهاى اجتماعى حضرت محمد [ ص ] و رهبرى جامعهء اسلامى در مدينه ، شبزندهدارى او مطلوب نبوده است . در آيهاى از سورهء حج كه ذيلا نقل مىشود ، معناى ظاهرى حاكى از اين است كه نظريهء نسخ ، نظريهاى است فراگيرتر از آنچه در بادى امر به نظر مىرسد . همچنين از آيهء 17 سورهء قيامت برمىآيد كه خداوند ( يا شايد فرشتهء حامل وحى ) به حضرت محمد [ ص ] مىگويد :
« إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ »
( گردآورى و بازخوانى آن به عهدهء ماست ) . [ بلى ، ] حضرت محمد [ ص ] نيز عهدهدار جمعآورى آيات و عبارات پراكنده و تشكيل سورهها و تدوين قرآن ، بر وفق رهنمود الهى است . كلمهء « جمع » كه در اينجا بهكار رفته همان است كه بعدها براى جمع و تدوين قرآن پس از وفات حضرت محمد [ ص ] به كار برده شده است . « 1 »
براى تكميل اين بحث ، يعنى بررسى امكان تجديدنظر در قرآن ، لازم است عبارات مهم ديگرى نقل شود : « و پيش از تو هيچ رسول يا نبى نفرستاديم مگر آنكه چون قرائت [ وحى ] آغاز كرد ، شيطان در خواندن او اخلال مىكرد ، آنگاه خداوند اثر القاى شيطان را مىزدايد ، و سپس آيات خويش را استوار مىدارد و خداوند داناى فرزانه است . تا [ بدين وسيله ] خداوند القاى شيطان را مايهء آزمون بيماردلان و سختدلان بگرداند ، و بىگمان ستمكاران در ستيزهاى دور و درازند ؛ و تا دانشيافتگان [ راستين ] بدانند كه آن حق و از سوى پروردگار توست ، و به آن ايمان آورند . . . » ( سورهء حج ، آيات 52 - 54 ) .
اين آيات روشنگر داستان [ بىپايهء ] آيات شيطانى است كه مىگويند مربوط به سورهء نجم بوده و بعدا از آن جدا شده و كنار گذاشته شده است . « 2 » ولى در خود نص عبارت چيزى نيست كه بتواند ، اگر بخواهد چنين وقايعى روى دهد ، از آن جلوگيرى كند .
كاربرد كلمهء نسخ در تعبير « ينسخ » در آيهء 52 سورهء حج [ كه ترجمهاش نقل شد ] با
هامش
( 1 ) . مقايسه كنيد با بخش اول از فصل سوم همين كتاب .
( 2 ) . مقايسه كنيد با صفحات آخر بخش چهارم از فصل سوم همين كتاب .