3 - معناى قول خداوند متعال جايى كه مىفرمايد :
« وَ يُحِقُّ الْحَقَّ »
يعنى : « آن را اثبات مىكند و آن را با كلمات خود توسّط آيات نازل شده يا افعال خارق عادت همانند فروفرستادن فرشتگان و افكندن رعب و وحشت در قلوب آنان و مستأصل نمودن كافران روشن و ظاهر مىسازد . مقصود از ريشهء انسان ، همان ستون فقرات است و « دابرپرنده » همانند انگشت است كه آن را مىزنند .
در اين آيه از فقه جهاد چيزى نيست و مقصود از ذكر آن ، در باب آيات جهاد ، به عنوان پىگيرى گذشتههاست كه در آن معجزهاى از معجزات پيامبر اسلام ( ص ) وجود دارد .
* * *
[ 159 ] آيهء سيزدهم :
« وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
« 1 »
»
؛
« اگر آنان تمايلى به صلح داشتند ، پس تو هم تمايل نما و به خداوند توكّل كن كه او شنوا و داناست » .
« جنح » ؛ يعنى : « تمايل نمود » . « يسلم » ؛ يعنى : « مسالمت و مصالحه » . ابن عبّاس مىگويد : اين آيه منسوخ است با آيهاى كه مىفرمايد :
« فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ »
؛ « با مشركان كارزار نماييد ، هرجا كه پيدا نموديد » . ولى حقّ آن است كه اين آيه منسوخ نشده است ، چون صلح به ارادهء امام و پيشوا تعلّق دارد و براساس مصالح روز تعيين مىگردد و دليل عدم فسخ آن ، اينست كه آيهء
« فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ »
در سال نهم نازل شده است و پيامبر خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) اين آيه را به مكّه فرستاد . سپس با اهل نجران مصالحه نمود ، بر آن اساس كه « دو هزار حلّه » در ماه صفر و « هزار حلّه » در ماه رجب بپردازند . « 2 »
صلح يا هدنه : بدان و آگاه باش كه به « صلح » گاهى « هدنه » هم گفته مىشود و اين عمل شرعا جايز و رواست ، چون پيامبر خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) در حديبيّه با اهل مكّه صلح نمود و شايد آيهء شريفه اشاره به آن مورد داشته باشد . البتّه جواز آن به اين
هامش
( 1 ) . سورهء انفال ، آيهء 61 .
( 2 ) . مجمع البيان ، سورهء انفال ، ذيل آيه 61 .