زكات : « صدقهاى است كه داراى برترى و رجحان است و به وسيلهء شرع اندازه و مقدار آن معيّن شده است » . برخى گفتهاند كه « زكات » به وسيلهء صدقه ، خمس خارج مىشود . و برترى داشتن و راجح بودن زكات مستحبّى را نيز شامل مىشود و به وسيلهء « اندازهاى معيّن شده » كمكهاى مالى را كه برادرانه كه به همديگر مىپردازند ، خارج مىگردد و با قيد « بأصل الشرع » نذر و شبه نذر خارج مىشود و با قيد « ابتداء » كفّاره خارج مىشود ؛ چه آنكه كفّاره از اوّل به وسيلهء شرع مشخّص نشده است ، بلكه بعد از ارتكاب تخلّفى ، مقرّر و معيّن شده است . در اين تعريف اشكال است ؛
اولا : اين تعريف كلمات اضافى دارد ، مثلا كلمهء « راجحه » اضافى است . براى اينكه كلمهء « صدقه » معناى آن را مىفهماند . « صدقه » چيزى است كه داراى رجحان و برترى بوده باشد .
ثانيا : اين تعريف شامل بعضى از صدقاتى كه مقدارش معيّن شده است ، مىشود و در واقع « زكات » اصطلاحى نمىباشند . مثلا رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) فرموده است : « صدقه بدهيد و گرچه به اندازه يك صاع ( سه كيلو ) باشد و يا كمتر از يك صاع ، به اندازهء يك قبضه ( يك مشت ) باشد و يا كمتر از يك مشت به اندازهء يك دانه خرما باشد يا يك خرما باشد » . صدقهء مذكور از نظر اصطلاح شرعى ، « زكات » نمىباشد .
پس بهترين تعريف : « صدقة متعلّقة بالنّصاب بالأصالة » ؛ « صدقهاى است كه مربوط به نصاب است و از ناحيهء شرع معيّن شده است » .
كلمهء « صدقه » شامل زكات واجب ، زكات مستحبّى ، زكات فطره و زكات مالى مىشود و با قيد « متعلّقة بالنّصاب » صدقهاى كه با نذر لازم مىشود و يا صدقات مستحبّى ديگر ، خارج مىشود ، زيرا اين صدقات ، مربوط به حدّ نصاب نمىباشند و با قيد « بالأصالة » ؛ « صدقهاى كه با نذر معيّن شده باشد ( مثلا نذر كرده كه از پانصد كيلو ، ده كيلو را صدقه بدهد ) ، خارج مىشود ، چه آنكه اين صدقه از ناحيهء شرع ، اصالت ندارد .
استعمال لفظ « زكات » در معناى شرعى ، يا از باب نقل است كه از معناى لغوى آن نقل شده است و براى معناى شرعى آن قرار داده شده است و يا از باب مجاز است كه در معناى لغوى به صورت حقيقت و در معناى شرعى به صورت مجاز ، استعمال مىشود . البتّه استعمال مزبور از باب نامگذارى سبب ، به نام مسبّب مىباشد كه زكات
كنز العرفان في فقه القرآن — صفحة 251
مساهمون: المقداد السيوري
ص٢٥١