بعضىها گفتهاند « ترتيل » عبارت است از ظاهر كردن حروف و خارج نمودن آنها از مخرج و اداى حقّ حروف از لحاظ حركت و اشباع مىباشد . « 1 »
از ابن عبّاس نقل شده است كه « ترتيل » عبارت است از : تلاوت با تأمّل و دقّت و از ابن عبّاس نيز نقل شده است كه فرمود : اگر تنها سورهء بقره را با ترتيل ، دقّت و تأمّل در مفاهيمش ، تلاوت نمائيم ، بهتر است از اينكه كلّ قرآن را بدون ترتيل بخوانيم .
از على ( عليه السّلام ) نقل شده است راجع به معناى ترتيل فرمود : « آن را به طور روشن ، بيان كن ، نه مانند اشعار سريع و پشت سر هم بخوان و نه مانند دانههاى شن آن را پراكنده ساز ، لكن چنان بخوان كه دلهاى سنگين را با آن بكوبى و بيدار كنى ، هرگز هدف شما اين نباشد كه حتما به آخر سوره برسيد ، بلكه مهمّ آن باشد كه محتواى آيات را درك كنيد » . « 2 »
از امام صادق ( عليه السّلام ) نقل شده است كه فرمود : « وقتى از كنار آيهاى مىگذرى كه در آن نامى از بهشت است ، توقّف كن و از خدا بهشت را بطلب و هنگامى كه از آيهاى مىگذرى كه در آن نام دوزخ است ، از آن به خدا پناه ببر « 3 » » . بعضىها گفتهاند منظور از « ترتيل » تلاوت حزنآور است و روايت ابى بصير از امام صادق ( عليه السّلام ) مؤيّد آنست كه فرمود : « ترتيل » آنست « كه در آيات مكث كنى و با صداى خوب آن را بخوانى » . « 4 »
حقّ مطلب آن است كه هدف از « ترتيل » دقّت و تأمّل در قرآن و انديشيدن در معانى آن و فرمانبردارى در برابر دستورات ، و دورى جستن از منهيّات آن مىباشد .
4 - با جملهء
« وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ »
؛ « نام پروردگارت را ياد كن » بر وجوب
« بِسْمِ اللَّهِ . . . »
در اوّل سورهء حمد و در اوّل سورهاى كه بعد از حمد تلاوت مىشود ، استدلال شده است . بعضىها گفتهاند منظور از جملهء مذكور ، دعا كردن و ياد نمودن نامهاى نيك و صفات عاليهء الهى است و از همين قبيل است قول خداوند كه فرموده است : « اسماء و نامهاى نيك از آن خدا است و او را با اين نامها بخوانيد » . « 5 »
هامش
( 1 ) . پر خواندن و تبديل نمودن صداى كوتاه به صداى بلند مانند له - لهو .
( 2 ) . اصول كافى ، ج 2 ، ص 614 .
( 3 ) . مجمع البيان ، ج 10 ، ص ، 378 .
( 4 ) . اصول كافى ، ج 2 ، ص ، 614 .
( 5 ) . سورهء اعراف ، آيهء 179 .