و بزرگترين چيزى كه از اين حقوق واجب فرمود حقّ حاكم بر رعيّت ، و حقّ رعيّت بر حاكم است ، اين فريضهاى است كه خداوند براى هر يك نسبت به ديگرى واجب نموده ، و اين حقوق را موجب برقرارى الفت ، و ارجمندى دينشان قرار داد . رعيّت اصلاح نشود مگر به صلاح حاكمان ، و حاكمان اصلاح نگردند مگر به استقامت رعيّت . پس زمانى كه رعيّت حقّ والى را ادا كرد ، و والى هم حقّ رعيّت را رعايت نمود ، حق ميان ايشان ارجمند گردد ، و راههاى دين برپا شود ، و نشانههاى عدالت اعتدال گيرد ، و سنّتها در مجراى خود روان شود ، و زمان آراسته و شايسته گردد ، و به دوام دولت اميد رود ، و مطامع دشمنان به يأس مبدّل گردد . ولى اگر رعيّت بر والى غالب شود ، يا والى بر رعيّت ستم كند ، اختلاف كلمه پيدا شود ،
و نشانههاى ستم آشكار گردد ، و افساد و اختلال در دين زياد شود ، و راههاى روشن سنّتها رها گردد ، و از روى هواى نفس عمل شود ، و اجراى احكام رو به تعطيلى رود ، و بيمارى روانها زياد شود ، در آن وقت مردم از تعطيل حقّ عظيم نترسند ، و بر انجام گرفتن باطل بزرگ وحشت نكنند . به آن هنگام است كه نيكوكاران خوار ، و بدكاران عزيز شوند ، و كيفر خداوند نزد بندگان بزرگ گردد . پس بر شما باد به خيرخواهى در حقّ يكديگر و كمك نيكوى يكديگر بر اين كار ، زيرا كسى را - هر چند براى به دست آوردن رضاى حق حرصش شديد ، و كوشش او در بندگى طولانى گردد - قدرت آن نيست كه حق طاعت خدا را چنان كه هست ادا كند ، لكن از جمله حقوق واجب خدا بر بندگان اين است كه به اندازهء طاقت خود به خيرخواهى يكديگر برخيزند ، و در كمك به هم براى اقامهء حق در بين خود اقدام كنند . و هيچ كس - گر چه منزلتش در حق عظيم باشد ، و فضيلتش در دين بر ديگران پيشى داشته باشد - چنان نيست كه در اداى حقّى كه خدا بر او واجب كرده محتاج به كمك نباشد ، و هيچ كس - گر چه او را كوچك شمارند ، و در ديده حقير بينند - كمتر از آن نيست كه در اداى حق به ديگران كمك كند و يا از سوى ديگران كمك شود .
[ در آن وقت مردى از ياران آن حضرت به جواب برخاست و سخن را طولانى نمود ، و در ضمن آن امام را بسيار ستود ، و شنوايى و طاعت خود را نسبت به آن حضرت اظهار كرد ، حضرت فرمود : ]
آن كس كه جلال خدا در جانش بزرگ ، و موضع حق در دلش با عظمت است ، مىسزد كه به خاطر اين بزرگى ، ما سواى خدا در نظرش كوچك باشد . و سزاوارترين كس به اين معنا كسى است كه نعمت و لطف و احسان خدا بر او بسيار است ،
نهج البلاغة ( فارسى ) — صفحة 223
مساهمون: خطب الإمام علي ( ع )
ص٢٢٣