كه دولت اسلامى در دوران اين دو به صورت منبعى نورانى به ساير جهان شرق پرتو افشانى مىنمود ، همچنان كه دولت اسلامى غربى در اسپانيا اين طور بود كه مركز ديگرى براى اين پرتوافشانى نسبت به پيرامون خود به شمار مىآمد .
هنگامى كه خلافت ( در سال 218 هجرى ) به « معتصم عباسى » رسيد ، وى جمع فراوانى از نژادهاى گوناگون ديگر كشورهاى شرقى را به خدمت درآورد . از اين رو تعداد تركمانان و چركسىها نزد او به بيش از پنجاه هزار نفر مىرسيدند كه از ميان آنان تعدادى را به عنوان پاسداران شخصى خود انتخاب نمود و باقيمانده را به پُستهاى نگهبانى از مرزهاى خود گماشت . كمكم اين بيگانگان بر قدرت و نفوذ خود افزودند تا آنجا كه بر دولت غلبه يافتند و خلفا بازيچهء دست آنان قرار گرفتند و هر كسى را كه مايل بودند به ولايت رسانيده و ديگرانى را كه مايل نبودند از آن عزل مىكردند .
اين وضعيت ادامه يافت تا اينكه در دوران خلافت « معزّ باللَّه » ، در سال 254 هجرى « احمدبن طولون » « 1 » بر مصر دست يافت .
پس فرمانداران نواحى مختلف ، هر يك براى خود استقلالى به دست آوردند و در نتيجه اندك اندك خلافتِ عباسيان رو به ضعف نهاد به طورى كه در سال 322 هجرى فارس در دست « آل بويه » « 2 » ، موصل و ديار بكر در دست
هامش
( 1 ) . وى به وجود آورندهء دولت طولونيان در مصر بود كه از سال ( 254 هجرى تا سال 292 هجرى ) ادامه داشت ، سپس دولت « اخشيديان » تا سال 358 هجرى در آن جا حكومت نمود كه در اين سال دولت فاطميان بر آنان غلبه يافته و تا سال 567 هجرى حكومت را به دست گرفتند .
سپس دولت ايوبيان در مصر تا سال 648 هجرى ادامه يافت و از آن پس دولت « مماليك بحرى » تا سال 784 هجرى حكومت نمود .
بعد از آنان دولت مماليك برجيه ( دولت چركسىها ) به وجود آمد كه تا سال 922 هجرى در آنجا حكومت نمودند . در اين هنگام ، دولت عثمانى بر مصر دست يافت . سپس مصر در دست محمد على پاشا ، بزرگ خاندان خديوى ( در سال 1220 هجرى ) در آمد و از آن پس اين سرزمين به صورت ارثى در ميان فرزندان پس از او قرار گرفت .
( 2 ) . اين گروه از ديلميان به شمار مىآمدند و در آغاز در سال 322 هجرى به وسيلهء « عمادالدين بن بويه » پىريزى گرديد كه اين حكومت شامل سرزمينهاى عراق و فارس و اهواز بود . او با حُسنِ سياست و تدبيرى كه در خود داشت اين سرزمينها را به دست آورد و بر آن حكومت نمود و در سال 344 هجرى بر بغداد مسلّط شد و سپس بر قسمتهاى فراوانى از اطراف آن از جمله ، گرگان ، اصفهان و خوزستان دست يافت و در بغداد و ساير جاها بر روى منبرها به نام او خطبه خوانده شد . وى وزيرى به نام « صاحب ابن عباد » داشت . حكومت تا سال 477 هجرى در ميان فرزندان او دست به دست مىشد تا اينكه سرانجام به وسيلهء « طغرل سلجوقى » از دست آنان خارج گرديد . دولت سلجوقيان تا سال 590 هجرى ادامه يافت ، سپس دولت خوارزميان به وجود آمد ، كه نخستين پادشاه آن خوارزم شاه بود او پس از غلبهء بر سلجوقيان ، بر عراق - كه تا آن هنگام خلفاء در آن حكومت داشتند - نيز دست يافت . سپس تاتار بر خوارزميان غلبه يافتند .