« بنى حمدان » « 1 » ، مصر و شام در دست « اخشيديان » ، اسپانيا در دست بنى اميه ، مغرب و آفريقا در دست فاطميان ، بصره در دست « ابن راتق » ، ماوراءالنهر در دست « سامانيان » « 2 » ، طبرستان و گرگان در دست « ديلميان » « 3 » و قسمتى از بحرين و يمامه در دست « قرامطه » « 4 »
هامش
( 1 ) . دولت بنى حمدان ، در سال 293 هجرى ، در موصل پديد آمد . عظمت و شكوه اين دولت بدانجا رسيد كه بر جزيرة العرب و شام نيز دست يافت . پادشاهان اين گروه ، آنچنان عظمتى يافتند كه كلامِ آنان بر دولت عباسيان نافذ گرديد و قدرت نهايى متعلّق به آنان بود . مشهورترين پادشاهان آنان سيف الدوله نام داشت كه از سال 330 هجرى ، تا سال 356 هجرى حكومت كرد و در همان سال وفات نمود .
خصوصيّات و ويژگىهاى او در اشعار مُتَنَبّى - كه همزمان با او مىزيسته است - به وضوح ديده مىشود . شاعر معروف بنى حمدان ابوفراس است كه از شهرت به سزايى برخوردار مىباشد .
( 2 ) . سامانيان ، دست نشاندگانى ايرانى بودند از سوى عباسيان ، كه در ماوراءالنهر به سر مىبردند . اين گروهبه هنگام ضعف عباسيان ، استقلال پيدا كردند و جداى از دولت مركزى خود به تنهايى حكومت مىنمودند تا اينكه در سال ( 999 هجرى ) دولت غزنويان بر آنان غلبه يافت و بساط حكومت سامانيان برچيده شد .
( 3 ) . پس از آنكه ديلم بر گرگان و طبرستان دست يافت ، بغداد را نيز به تصرّف خويش در آورد تا اينكه بهوسيلهء غزنويان منقرض گرديد .
( 4 ) . قرامطه منسوب به مردى به نام قرمط مىباشند كه در بحرين قيام كرد و مردمان آن ديار را به دين جديدى راهنمايى نمود . گفته مىشود كه در اين دين ، حضرت عيسى عليه السلام همان « احمد بن محمد بن حنفيه » بود و نماز در ميان آنان چهار ركعت بود : ( دو ركعت پيش از طلوع آفتاب و دو ركعت پيش از غروف آن ) . كلمهء توحيد آنان بدين صورت بود : ( أشهد ان لا إله الّا اللَّه و أَنَّ ابراهيم رسول اللَّه ، و أنّ احمدبن محمدبن حنفيه رسول اللَّه ) ، نماز آنان رو به سوى بيت المقدّس و [ به جاى ] جمعه ، آنان در روز دوشنبه تعطيل عمومى مىكردند .
روزهء آنان در سال دو روز بود يكى در روز جشن و ديگرى در نوروز . ديگر از آيينهاى آنان اين بود كه آب انگور حرام و شراب حلال بود و جنابت نياز به غسل نداشت و وضوى آنان همانند وضو براى نماز است . حكومت قرمطيان از سال 278 هجرى آغاز گرديد و چنان قدرتى به دست آوردند كه مكه ، بصره و كوفه را به تصرّف خويش در آوردند و در بغداد بر خليفه هجوم آوردند .
در سال 329 هجرى ، اين حكومت رو به ضعف نهاد به طورى كه سلطنت آنان تنها در سرزمين « هَجَر » قرار داشت و از آن پس به كلّى نابود گرديدند .