بود كه در اين حال تنها بغداد و حومه آن در دست خليفه قرار گرفته بود و اين در حالى بود كه خلافت هيچ گونه وجود خارجى از خود نداشت .
به هنگام خلافت « طائع للَّه » به سال 336 هجرى ، دولت غزنويان « 1 » ظهور نمود و در سال 543 هجرى همزمان با خلافت « مقتفى لامر اللَّه » ، دولت غوريان « 2 » به وجود آمد . پس از آن حكومت « غز » « 3 » در سال 548 هجرى بنا گرديد .
درسال 656 هجرىدولت « تاتار » « 4 » بر بغداد چيره گشت وخليفهء عباسى ( مستعصم )
هامش
( 1 ) . غزنويان دولت خود را در شرق ايران به سال 166 هجرى ، به دست محمود فرزند سبكتكين ، غلامِاسحاق ، فرماندهء ارتشِ سامانيان در « غزنه » بنا نهادند . محمود پايتخت دولت خود را « غزنه » قرار داد و سرزمينهاى فراوانى را در هند به تصرّف خويش در آورد ، اين دولت تا سال ( 578 هجرى ) در ميان فرزندانش ادامه يافت و از اين پس دولت غوريان جايگزين آن گرديد .
( 2 ) . حكومت غوريان ، پس از غزنويان به وجود آمد ، اين حكومت سرزمينهاى هند و سند را در برگرفت و تا سال 604 هجرى ، حكومت آنان برقرار بود . بهترين پادشاه آنان ، « غياثالدين غورى » بود كه به « قسيم اميرالمؤمنين » ملقب گرديده بود .
( 3 ) . غز ، طايفهاى از تركان بودند كه در ماوراءالنهر سكونت داشتند . آنان وقتى كه كافر بودند به سوى خراسان رفتند ولى بعد تعدادى از آنها مسلمان شدند .
اين تعداد مسلمان ميان طايفهء خود و مسلمانان ديگر مكالمات را ترجمه مىكردند و شغل مترجمى را به عهده داشتند تا اينكه همگى مسلمان شدند و تركمان ناميده شدند .
سلطان سنجر سلجوقى ، با تركمانان از در جنگ در آمد كه اين عده ، وى را به شكست سختى مجبور كرده ، فرارى دادند و از آن پس در سال ( 551 هجرى ) بر خراسان دست يافتند .
( 4 ) . كلمهء « تاتار » به قبيلههاى فراوانى كه در بخش ميانى قارّهء آسيا سُكنى داشتند اطلاق مىگردد ، اين قبايل درقرن هفتم ، هشتم و نهم هجرى ، داراى شهرت بسيارى گرديدند .
نخستين پادشاه آنان ، چنگيز خان بود كه در آغاز قرن يازدهم ميلادى به قدرت رسيد و داراى معروفيتى بسزا گرديد . در آن هنگام سرزمينهاى خوارزم ، خراسان ، كرمان ، فارس ، آذربايجان ، عراقِ عرب ، عجم و جزيره ، همگى زير سلطه و فرمانروايى وى قرار داشت . پس از درگذشت وى ، سرزمينهاى زير نفوذش در ميان فرزندانش تقسيم گرديد . در اين هنگام يكى از آنان به نام هولاكو ، با همدستى « مؤيد الدين علقمى » - وزير « مستنصر باللَّه عباسى » - به سوى بغداد رهسپار شد و با سپاهيان مستنصر جنگ نمود ، كه نتيجهء آن شكست سربازان خليفه بود .
هولاكو در سال 656 به همراه سپاهيان خود وارد بغداد شد ؛ از آغاز ، خليفه - مستنصر عباسى - و جمع بسيارى از بزرگان و اشرافِ آن شهر را ، به قتل رسانيد ، سپس دستور غارت و تجاوز به شهر و اهالى آن را صادر نمود . سپاهيان تاتار ، آنچنان قتل و غارتى در شهر انجام دادند كه همواره در طول تاريخ از آن به زشتى ياد مىشود ! در اين غارت كتابخانههاى نفيس و ارزشمند شهر ، همگى توسط هولاكو از ميان رفت و از كتابها و كاغذها پُلى براى عبور سربازان ، از روى رودخانهء دجله به وجود آوردند !
دولتِ تاتار ، همچنان تا سال 797 ، پا برجا بود و از آن پس تيمورِ لنگ مغول ، به پادشاهى رسيد ، او پس از به قدرت رسيدن به بغداد حمله كرد و قتل و غارتِ فجيعى در اين شهر به راه انداخت .