مىگرديد ، به سوى اين مسير سرازير شد . همچنين قسمتهاى اضافى از خانه هايى كه براى مربّع كردن حرم شريف به كار رفته بود ، ساختمانهايى مانند مدرسه ها و برخى شبستانها را بنا نمود كه تهيدستانى از طلاب علوم دينى در آن مسجد زندگىكردند . اين گونه مكانها داراى اوقاف فراوانى بود ليكن با گذشت زمان اوقاف بسيارى از آنها ، دستخوش تغيير گرديد ، به طوريكه گاه به نوعى ديگر تغيير مىكرد و يا از دست واقف آن خارج شده و در دست قوىتر از او قرار مىگرفت كه از آن جمله مدرسه « قايتباى » را مىتوان نام برد كه تا كنون در سمت چپ وارد شونده از « بابالسلام » قرار دارد ؛ اين مدرسه در ابتدا محلى براى تدريس علوم دينى بود و داراى اوقافى در مصر بود كه درآمد و عايدات آن صرف آن مىگرديد .
كم كم اين موقوفه ها ضعيف گشت به طوريكه از « دارالعلم » تغيير يافت و امرا و بزرگان حاجيانِ مصرى بدان وارد مىگرديدند . سپس اين مكان محلى براى سكونت برخى از اشراف خانوادهء غالب قرار گرفت كه تا كنون نيز در دست آنان قرار دارد . و همواره دو محمل « مصرى » و « شامى » را - در روزهايى كه در مكه بودند - در كنار ديوار آن در درون حرم جاى مىدادند و اطراف آنها را تعدادى نگهبان به عنوان پاسدارى از آنان احاطه مىكردند .
در سمت راست « بابالسلام » مدرسهء ديگرى به نام « مدرسهء سليمانيه » قرار دارد كه در آن جا همانطور كه قبلًا بيان شد و گذشت ، كتابخانهاى قرار دارد .
حرم از درون به شكل مربّع ( تقريبا منظم ) است و در ميانهء آن ( كمى متمايل به سمت جنوب ) كعبهء مكرّمه قرار دارد . طول ضلع حرم در برابر حطيم كه در آن « بابالزيادة » قرار گرفته است ، يكصد و شصت و چهار متر و طول ضلع مقابل در آن « بابالصفا » قرار دارد يكصد و شصت و شش متر است و ضلعى كه در آن « بابالسلام » قرار دارد يكصد و هشت متر و ضلع مقابل كه در آن « بابابراهيم » قرار گرفته است يكصد و نه متر مىباشد . بنابراين مساحت آن از درون هفده هزار و نهصد و دو متر مربع مىباشد كه مقدارى بيش از چهار جريب و ربع به شمار مىآيد . امّا حرم از برون تقريبا داراى طولى به مقدار يكصد و نود و دو متر و عرض يكصد و سى و دو متر مىباشد ( اين مقدار
الرحلة الحجازية ( سفرنامه حجاز ) ( فارسى ) — صفحة 210
مساهمون: انصارى
ص٢١٠