صاحب عذر ( 1 ) باشد و اختيارى عرفه را عمدا ترك نكرده باشد ظاهرا حج او صحيح است ، و غير صاحب عذر اگر اختيارى يكى را عمدا ترك كرده باشد حجش باطل است بنا بر اقوى ( 2 ) در يكى ( 3 ) ، و بنا بر احتياط ( 4 ) در ديگرى كه اختيارى ( 5 ) مشعر باشد ، و اگر به غير عمد ( 6 ) باشد احتياط واجب ( 7 ) در بطلان است .
هفتم - آن كه درك كرده باشد اضطرارى عرفه و اضطرارى يومى مشعر را ، پس اگر ترك يكى از دو اختيارى را عمدا كرده باشد حج او باطل و الَّا صحت بعيد نيست گر چه احتياط ( 8 ) اعاده است در سال بعد با حاصل بودن شرايط وجوب .
هشتم - آن كه درك كند اختيارى عرفه را فقط ، احتياط واجب در اين صورت اتمام و
شرح
( 1 ) - آية الله سيستانى : منظور از صاحب عذر كسى است كه از ماندن شب در مشعر معذور است مانند زنان و بيماران و همراهان آنها .
( 2 ) آية الله گلپايگانى ، آية الله صافى : اگر عمدا اختيارى عرفه را ترك كرده باشد حجش باطل است و لكن نسبت به ترك اختيارى مشعر ، اگر بدون عذر پيش از اذان صبح از مشعر بيرون برود حجش صحيح است به شرط آن كه وقوف به عرفات را انجام داده باشد و شب در مشعر به قصد وقوف مانده باشد و لكن بر آن يك گوسفند كفاره واجب است . ( مناسك فارسى ، ص 125 ، قسم پنجم و مسأله 162 و ص 122 ، مسأله 159 ) .
( 3 ) آية الله فاضل : اگر اختيارى عرفه باشد حج باطل است و اگر اختيارى مشعر باشد بنا بر اقوى حج باطل است .
( 4 ) آية الله صانعى : هر چند اقوى صحّت حجّ است .
( 5 ) آية الله مكارم : اگر اختيارى مشعر را عمدا ترك كرده باشد حج او صحيح است و يك گوسفند كفاره دارد .
آية الله سيستانى : اختيارى مشعر از شب است تا طلوع آفتاب و حج او در اين صورت صحيح است ، هم چنان كه گذشت .
( 6 ) آية الله سيستانى : اگر جاهل مقصر باشد حجّش باطل است و اگر از روى فراموشى يا جهل قصورى يا هر عذر ديگر اختيارى را ترك كند و اضطرارى را انجام دهد حجّش صحيح است .
آية الله اراكى : و اگر از روى جهل تقصيرى باشد .
آية الله تبريزى : لكن اگر ترك اختيارى مشعر به اين صورت باشد كه شب وقوف در مزدلفه كرده و از روى جهل به مسأله قبل از فجر از آنجا كوچ كرد و تا ظهر روز عيد هم نتوانست به مشعر برگردد حج او صحيح است و بايد يك گوسفند كفاره دهد .
آية الله مكارم : اگر از روى جهل باشد .
( 7 ) آية الله صانعى : بلكه مستحب .
( 8 ) آية الله مكارم : اين احتياط مستحب است .
آية الله صانعى : بلكه اقوى است .