معنى مصطلح حكما كه عبارت از حدود وجود باشد ووجود بر آن عارض شود نيست
چه به اين معنى ماهيت براي خدا ممتنع است ، بلكه مراد ، حقيقتي است كه هويت
وواقعيت هر چيزى به آن بستگى دارد ) .
" زنديق " : آيا براي خداوند كيفيت وچگونگى مىباشد ؟
" امام " : خداوند را كيفيت وچگونگى نباشد ، چه كيفيت جهت صفت
واحاطه است ، ( يعنى چون كيفيت صفت زايد بر ذات ومحيط بر آن است مانند سفيدى
كه زايد بر جسم ومحيط بر اوست ، از ذات حق منتفى است ) لكن كيفيت وصفت را
طورى بايد از ساحت مقدسش نفى كرد كه از جهت تعطيل وتشبيه بيرون باشد ،
چه كسى كه صفت را نفى كرده ربوبيت أو را انكار كرده وخداوندى وى را باطل
ساخته است ، وكسى كه صفت أو را مانند غير قرار داده أو را شبيه به مخلوقات ومصنوعات
كه شايسته ربوبيت وخدائى نيستند نموده ، لكن ناگزيريم از اينكه براي حضرتش
صفتي اثبات كنيم كه شايسته غيرش نبود ، وكسى را با وى در آن مشاركت
نباشد ، وجز خداوند كسى دانا ومحيط به آن صفت وكيفيت نباشد ، ( يعنى نبايد
صفات را به كلى از خدا نفى كرد بطوريكه نقيض آنها براي خدا ثابت شود مثل اينكه
قدرت وعلم را از خداوند سلب كنيم وبجاى آن عجز وجهل ثابت نمائيم . ونبايد
طورى صفات را اثبات كرد كه همانند صفات مخلوق باشد ، بلكه بايد براي خداوند
علمي اثبات كرد كه مشابه علم مخلوق نباشد ، ونيز قدرت وحياتي اثبات كرد كه
مماثل قدرت وحيات مخلوق نباشد وهمچنين ساير صفات ، ومراد از كيفيتى كه
شايسته غير خدا نباشد اين معنى است زيرا كه هيچ يك از صفات خدا از مقولة كيف
نيست چه مقولة كيف از أجناس عاليه عرض است ودر صورتي كه چنين كيفى عين
ذات باشد لازم آيد كه ذات حق مركب از جنس وفصل باشد ) .
" زنديق " : آيا خداوند با تماس با مخلوقات خود مباشر صنعت وخلقت أشياء
مىباشد ومانند صنعتگران تحمل زحمت وتعب مىنمايد ؟
" امام " : پروردگار برتر از اين است كه مانند صنعتگران ، خود مباشر صنعت
و
هشام بن الحكم ، مدافع حريم ولايت ( فارسي ) — صفحة 131
مساهمون: سيد أحمد صفائي
ص١٣١