( طبرى ج 3 ص 1112 ياقوت ج 3 ص 132 و 133 نزهة القلوب چاپ اروپا ص 245 يادداشت فراى ش 108 )
ص 32 س 5 ارك ( يا ارگ ) قلعهء كوچكى است كه در ميان شهر سازند . و بيشتر مسكن پادشاهان و امرا و سرداران لشكر باشد ، و نيز نام موضعى است در سيستان .
ياقوت گويد : ارك ابنيه بزرگى است بين دروازهء كركويه و دروازه بىشك و بانى آن عمرو بن ليث بود ، و پس از آن دار الامارهء سيستان گرديد ، و تاكنون هم به همين نام ( ارگ ) باشد .
شعرا اين كلمه را در فتوحات شاهان براى دژ استوار و قلعهء بسيار مستحكم زرنج سيستان به كار بردهاند :
فرخى گويد
هزار بار گرفته است به زبارهء ارگ * هزار بار گشاده است به ز شهر زرنگ
و همو گويد :
آن كه بر كند به يك حمله در گنبد طاق * وانكه بگشاد به يك تير در ارگ زرنگ
بارتولد به نقل فراى گويد : كه كلمهء ارگ براى اولين مرتبه در سيستان به كار رفته است ، پس از حمله مغول به ساير نقاط انتشار پيدا كرده است . ( ياقوت ج 1 ص 210 يادداشت فراى )
ص 32 س 8 و آن را در غوريان خوانند : جغرافى نويسان عرب نامى از دروازه غوريان نبردهاند . فراى از گفتهء ابن حوقل كه گويد قهندز را دو دروازه بوده دروازهء ريگستان و دروازهء مسجد جامع ، و از قول نرشخى كه گويد اين حصار را دو در است : در شرقى و در غربى ، در شرقى را در غوريان و در غربى را در ريگستان خوانند ، حدس زده است كه دروازهء غوريان همان دروازهء مسجد جامع است كه درست داخل شارستان جنب قهندز بوده است .
تاريخ بخارا ( فارسي ) — صفحة 207
مساهمون: محمد بن جعفر النرشخي
ص٢٠٧