شهر اندكى از ترمد كوچكتر است .
از آنچه دربارهء اين كلمه ياد شد معلوم گرديد كه يشگرد و يا واشجرد شهركى است دور از بخارا و با بخارا و قاسميه هيچ رابطهاى ندارد و گفتهء هيچ يك از كتب جغرافى نويسان با گفتهء نرشخى موافق نيست .
( استخرى ص 340 صورة الارض ابن حوقل ص 394 استخرى 340 و 325 ، ياقوت 3 / 337 نزهة القلوب ص 156 ابن خرداد به ص 211 و 243 گرديزى ص 157 حدود العالم 110 و 120 )
ص 31 س 13 سمران : ( در نسخهء D سمرات ؟ ) نام سمران در طبرى آمده است .
( 3 / 1112 ) و ياقوت در يك جا گويد : سمران بلفظ جمع اسمر و در آخر آن نون باشد . ابو الحسن خوارزمى گفته سمران نام عربى سمرقند است .
و باز در موضع ديگر گويد :
سمرقند ( به فتح اول و دوم ) آن را به تازى سمران گويند ، شهر معروفى است ، و قصبهء سغد است . و بعد افزوده كه : ازهرى گويد : آن را شمر ابو كرب بنا كرد ، و به نام شمر كنت ناميده شد ، و آن را تعريب كرده سمرقند گفتند .
عربها شخصى از ملوك يمن به نام شمر را فاتح اين شهر مىدانستند كه پس از تصرف آن را ويران كرد . از اين جهت به شمركند ناميده شد ، و عرب آن را معرب كرد و سمرقند خواند .
حمد الله مستوفى هم براى وجه تسميهء اين شهر به سمرقند در كتاب نزهة القلوب گويد :
و بعد از او ( اسكندر ) به عهد ملوك الطوائف سمر نامى از نسل تبع جهت خصومتى كه با اهل اين ديار افتادش آن شهر را خراب كرد و بكند ، چنان كه هيچ عمارتى بر پا نگذاشت ، پس آن را سمركند خواندند ، عرب معرب گردانيد ، سمرقند گفتند .
تاريخ بخارا ( فارسي ) — صفحة 206
مساهمون: محمد بن جعفر النرشخي
ص٢٠٦