هيچ كس در آن روز صاحب اختيار و ارادهاى نيست . و تمام مردم تحت حكم نافذ خدا بوده ، و فرمان او در حق همه اجرا مىگردد .
برخى به سوى بهشت مىروند و برخى ديگر به سوى دوزخ روانه مىشوند ، و هرگز « الملك الديان » اين معانى را در بر ندارد .
تحليل ديگر جملهها نويسندهء رسالهء مزبور آيه
. . . إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
را به جمله « لك العبادة و بك المستعان » تبديل كرده است و تصور كرده كه مفاد و معنى هر دو يكى است و به گمان او مقصود از آيه اين است كه پرستش بايد براى خدا انجام گيرد و از غير او استعانت نشود . از اين جهت جملهء ساختگى خود را جاى آيه گذارده است .
ولى او از يك نكته غفلت ورزيده كه هدف بالاتر از اين است ، منظور اين است كه به افراد با ايمان تلقين كند كه مراتب توحيد خود را در عبادت پروردگار و نياز و احتياج خويش را به استمداد از او در عبادت و امور ديگر ابراز و آشكار كنند . « 1 » و صريحا اعتراف نمايند كه او و همه افراد با ايمان جز خدا را نمىپرستند و از غير او كمك نمىطلبند بلكه تنها او را پرستش نموده و از او استعانت مىجويند و
هامش
( 1 ) . خلاصه : آيه شريفه اثر تلقين نيرومندى در گوينده بوجود مىآورد در حالى كه در جمله ساختگى نويسندهء رساله يك حالت بىتفاوتى در برابر اين مسأله حياتى به چشم مىخورد . مترجم