وقول او ( فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ) فاعل فعل محذوفست يعنى ( فيجب عليه تحرير رقبة ) يعنى واجبست بر او كفارت آن قتل خطا آزاد كردن بنده ء مؤمن .
وقول او ( إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا ) نيز مستثنى متصل است از مقدرى يعنى واجب است بر او تسليم ديت آن قتل خطا به وارثان مقتول در جميع اوقات مگر در وقت تصدق وارثان ديت را بر ايشان .
و ( يصدقوا ) در اصل ( يتصدقوا ) بوده مثل ( يطهروا ) كه در اصل ( يتطهروا ) بوده .
ومراد از تصدق ابراء ايشانست ذمه ء قاتل را از ديت وتعبير از ابراء به تصدق از براى ترغيب است به آن زيرا كه حكم تصدق دارد در ثواب وكيفيت وكميت ديت قتل خطا يا ساير اقسام قتل در كتب فروع به تفصيل مسطور است .
ومراد از ( قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ ) كافران حربيست زيرا كه متبادر از عداوت عداوت دينى است يعنى اگر آن مقتول مؤمن باشد ووارثان او همه كافر حربى باشند ديت واجب نباشد بلكه كفارت واجب شود وبس .
ومراد از قوم ثانى كافران معاهد است يعنى كافران ذمى كه جزيه قبول كرده باشند يا كافرانى كه صلحى وعهدى واقع شده باشد ميان ايشان و اهل اسلام . يعنى اگر قوم او كافران معاهد باشند واجب باشد تسليم ديت او نيز كه هشت هزار درهم است به قوم او چنان كه مختار اصحاب ماست ليكن ظاهر آنست كه ديت او مخصوص باشد به قوم مسلمين او اگر باشند زيرا كه ظاهر آيت مذكوره ( 1 )
هامش
( 1 ) خلاصه ء مفاد آيه ء شريفه اموريست بشرح زير :
1 - اين كه از شخص مؤمن عالم صاحب اختيار واراده قتل شخص مؤمن به سبب ايمان وى تحقق نمىيابد چنانچه ظاهر قضيه ء مستثنى منه است ( و ما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً ) .
2 - اين كه صدور قتل مؤمن به سبب ايمان به خدا از شخص مؤمن بعنوان خطا واغراض