يعنى بيان كرده است خداى تعالى چيزهائى را كه حرام گردانيده است بر شما در آيت : ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ ) يا جدا كرده است خداى تعالى چيزهائى را كه حرام گردانيده است بر شما از چيزهائى كه حرام نگردانيده است بر شما و حيوانى كه ياد كرده شده باشد نام خداى تعالى در وقت كشتن او از جمله ء آن محرمات نيست ومفعول ( حرم ) ضميريست مقدر راجع بما .
وقول او ( إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ ) استثناء است از آن ضمير يعنى چيزهائى كه حرام گردانيده است خداى تعالى آن چيزها را مگر آن چيزى را كه بىچاره و محتاج گردانيده شده باشيد بسوى آن چيز و احتمال دارد كه استثناء باشد از مقدرى .
وماء : ( مَا اضْطُرِرْتُمْ ) مصدريه باشد وضمير ( اليه ) راجع باشد ( بما حرم ) يعنى چيزهائى كه حرام گردانيده است خداى تعالى آن چيزها را بر شما در جميع اوقات مگر در وقت بىچاره و محتاج شدن شما بسوى آن چيزها و بر هر تقدير اضطرار بمعنى بىچاره گردانيدن است .
و كلمه ء ( إلى ) در ( اليه ) متعلق است به او به اعتبار تضمين معنى احتياج يا اخراج .
و در قول او ( لَيُضِلُّونَ ) دو قرائتست فتح ياء از ضلال بمعنى گمراه شدن وضم ياء از اضلال بمعنى گمراه گردانيدن يعنى بسيارى از مردم گمراه مىگردانند تابعان خود را در حرام گردانيدن و حلال گردانيدن چيزها .
واهواء جمع هواست بمعنى هوس نفسانى ومراد از علم علم معتبر شرعى است يعنى گمراه مىشوند يا گمراه مىكنند ديگران را به سبب هوسها وشهوتهاى نفسانى خود بىعلمى وسندى از شرع .
وقول او ( إِنَّ رَبَّكَ ) استينافست جهت بيان حال گمراهان وتهديد ووعيد
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 559
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص٥٥٩