بر امتناع مساوات ميان خداى تعالى وبتها در عبادت به اين معنى كه بنده ء عاجز و آزاد قادر مساوى نيستند با وجود آن كه از يك نوعند پس بت جماد وخداى تعالى حى توانا چون مساوى باشند .
وضمير ( يستون ) راجع است به افراد معطوف ومعطوف عليه .
وقول او الحمد للَّه به منزله ء جواب استفهام مذكور است ازين جهت معطوف نشد بر ما قبل خود از جهت كمال انقطاع .
يعنى برابر نيستند بلكه بنده ء آزاد قادر بر انفاق غالبست بر بنده ء مملوك عاجز پس خداى تعالى نيز غالب باشد زيرا كه او منعم على الاطلاق است ومستحق حمد وثناء نه بتها .
وقول او ( بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ ) عطف است بر مقدرى يعنى ( لكن الكفرة لا يقولون بهذا الجواب الحق بل اكثرهم لا يعلمون ) يعنى ليكن كافران قايل نمىشوند به اين جواب حق بلكه اكثر ايشان نمىدانند اين جواب را .
ومخفى نماند كه آيت مذكوره دالست بر آن كه بنده ء مملوك محجور است از تصرف در مال مطلقا مگر باذن سيدش ( 1 ) زيرا كه ظاهر آنست كه مراد از
هامش
( 1 ) آيه در مقام انشاء مثل است نه در مقام انشاء حكم پس استدلال به محجوريت عبد با اين آيه ء شريفه خالى از اشكال نيست بلكه به محجوريت غلام وكنيز از سنت حضرت رسول ( ص ) با اخبار ائمه ء هدى عليهم السلام استدلال نمود .
زيرا كه آيه ء كريمه در مقام ابطال مذهب بت پرستان است با مثل زدن تا اين كه به صراحت عقل بفهمند كه قبح حكم به برابرى در اجلال و تعظيم ميان بتها و خدا مانند قبح حكم به تسويه ميان شخص ناتوان و با توانا است بلكه به حكم عقل ملتفت گشته از حكم به تسويه خوددارى كرده تا اين كه عبادت به خدا كنند چون كه سزا نيست مر عاقلان را بتها را مانند خدا قرار داد به جهت قدرت خدا بخلق ورزق وعجز بتها ( هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ