كه مراد افاضه از عرفاتست وامر مر قريش راست وموافقان ايشان را كه كنانة وخزاعه بودند و مجموع ايشان را حمس گويند جمع احمس از حماسه بمعنى شجاعت زيرا كه ايشان مخالفت مىكردند با ساير عرب و در مزدلفه وقوف مىكردند نه در عرفات ومىگفتند كه ما اهل حرم خدائيم پس بيرون نمىرويم از حرم به عرفات ازين جهت امر كرد خداى تعالى ايشان را به آن كه موافقت كنند با ساير عرب در وقوف به عرفات وافاضه از آنجا كنند وبرين تقدير مراد از ناس ساير عرب باشد .
و بعضى گفته اند كه مراد ابراهيم عليه السّلام است تنها هم چنان كه امت شمرده او را در آيت ديگر يا ابراهيم عليه السّلام با اولاد او يا آدم وحوا عليهما السلام وبرين تقدير تكرار ذكر افاضه از عرفات لازم آيد .
ووجه تكرار اهتمام است بشأن او و آن كه در اول امر به افاضه بصريح معلوم نشد ونيز برين تقدير كلمه ء ثم مستعمل باشد به مجاز در تراخى به سبب رتبه چنان كه شايع است استعمال در آن ووجه تراخى در رتبه اينجا زيادتى مرتبه ء معطوفست بر مرتبه ء معطوف عليه زيرا كه ( أَفِيضُوا ) معطوفست بر ( فَاذْكُرُوا الله ) وافاضه واجبست بلكه ركن و ذكر خداى تعالى است .
و آن كه بعضى تراخى در رتبه ميان افاضتين اعتبار نموده اند ووجه تراخى در رتبه صواب بودن يكى وخطا بودن ديگرى يا اطلاق يكى وتقيد ديگرى را شمرده اند .
وجه آن ظاهر نيست .
و بعضى گفته اند كه مراد از افاضه در اين آيت افاضه از مشعر است بمنى چنان كه متبادر است از ثم .
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 371
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص٣٧١