نخستين ماه سال و اول روزش مطابق يازدهم اكتبر مسيحى مىباشد ؛ و طبق تقاويم ايرانى ، آغاز ماه نيسان هفتمين ماه سالهاى رومى با بيست و دومين روز پس از اعتدال ربيعى ، و يازدهمين روز ماه آوريل مطابقت دارد .
در تورات مقدس فرمان بر اين رفته كه نخستين ماه سال نيسان است . عبريان همانند مصريان اين ماه را هفتمين ماه به حساب مىآوردند ، و ايرانيان و تازيان تشرين اول را نخستين ماه سال مىدانستند . در آن روزگاران عبريان نيز همانند ملتهاى ديگر آغاز سال خود را با اعتدال خريفى مطابقت مىدادند . اما پس از آن كه از مصر بيرون آمدند خويش را ملت تازهاى انگاشتند ، و فرمان حق بر ايشان نازل شد كه مبداء تاريخ خود را خروج از سرزمين فراعنه انتخاب كنند ، و چون واقعهء خروجشان از مصر در ماه نيسان اتفاق افتاده بود نخستين ماه و سال خود را ماه نيسان قرار دادند و آن با ماه مارس سال ميلادى مطابقت دارد .
از روى ديگر چون عبرانيان عادت كرده بودند كه سال خود را با ماه سپتامبر اروپاييان مطابقت دهند و خلاف فرمان خدا نيز نمىتوانستند ، دو گونه گاه شمارى معمول داشتند ، يكى را تقويم شرعى ، و ديگرى را تقويم عرفى ناميدند ، و اين دومى با ماه تشرين اول آغاز مىشد . و اين نكته را از آن ايراد كردم كه مشكلات ناشى از اختلاف ميان تاريخ اسكندرى و تورات توجيه شود .
دومين گاه شمارى ايرانيان قديم از نخستين روز تاجگذارى يزدگرد پادشاه سيه ستاره و تيره روز ايران آغاز شد كه با روز سهشنبه 22 ربيع الاول يازدهمين سال هجرى برابر اول كانون دوم سال 943 تاريخ اسكندرى و يازدهم ژانويه سال 632 ميلادى مطابق بوده است . رسم و عادت ايرانيان قديم بر اين بود كه مبداء تاريخ خود را آغاز پادشاهى پادشاهان خود مىدانستند ، و چون يزدگرد آخرين پادشاه ايران است ، با اين كه هزار سال از سقوط شاهنشاهى ايران گذشته اين تاريخ همچنان به نام وى مىباشد .
برخى برآنند سال يزدگردى از آن همچنان به جا مانده تا خاطرهء غم انگيز تسلط تازيان بىتميز بر ايران كه در زمان پادشاهى اين شهريار تيره بخت مقارن با سال 650 ميلادى روى نموده قرنهاى متمادى به ياد فرزندان اين كشور باقى بماند .
ايرانيان پس از اينكه ناچار شدند ميهنشان را تسليم تازيان كنند با شاه خود رو به هند نهادند و تا نزديك رود هند پيش رفتند ، و بعد از اين كه يزدگرد كشته شد
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1019
مساهمون: ژان شاردن
ص١٠١٩