اما حقيقت اين است در اينروزگاران آزمندى و جاهجويى چنان در اعماق وجودشان ريشه دوانده و جانشان را مسموم كرده كه به خاطر ارضاى هوسهاى خود دائم به هر سو در حركتند ، و غالبا به ايران و عثمانى سفر مىكنند . اسقفهاى ارمنستان بر بيست حوزهء مذهبى نظارت و حكومت مىكنند .
دو كليساى نزديك اكس ميازين يكى سنت كئآن (
sainte caiane
) و ديگر سنت رپسيم « 1 » (
sainte repsime
) نام دارند و به اسم دو دوشيزه رمى كه در نهمين دورهء اعمال شكنجههاى مذهبى به ارمنستان گريختهاند ، ناميده شدهاند .
اين دو قديسه سرانجام در همان جا كه كليساهاى نامبرده ساخته شده شهيد شدهاند .
كليساى سنت كئآن در هفتصد گامى طرف راست دير ، و كليساى سنت رپسيم در دو هزار گامى طرف چپ آن واقع است . اين دو كليسا نيمه ويرانند ، و كسى به ترميم و تعمير آنها نمىپردازد .
در قلمرو ايروان كه از هر طرف بيست فرسنگ گشاده است رويهم رفته بيست و سه دير مردانه و پنج دير زنانه وجود دارد كه همه به صورت نامطلوبى اداره مىشود ، و در هيچ كدام بيش از پنج يا شش نفر زندگى نمىكنند . آنان از شدت فقر و تهيدستى ناچار بيشتر وقت خود را در تلاش معاش مىگذرانند ، و فقط روزهاى مقدس به انجام دادن مراسم مذهبى مىپردازند . كوئرويراب (
couer virab
) كه به معنى كليساى روى چاه است يكى از ديرهاى معتبر ارمنستان مىباشد . وجه تسميهء آن به قرارى كه مىگويند اينست كه اين كليسا روى چاهى است كه طبق مندرجات تواريخ دينى ارمنستان سن گرگوار در آن انداخته شده ، و همچنان كه دانيال در گودالى ميان شيران به سر مىبرده وى همان سان در آن چاه تغذيه مىكرده است . اين دير در حدود مرز ايروان و در جنوب اكس ميازين واقع است ، و مردم محل مىگويند كه خرابههاى آرتاكسارت (
artaxertes
) در اينجا همچنان به جا مانده است .
مردم ارمنستان اين شهر را آرداشات (
ardechat
) مىخوانند كه از نام آرتاكزركس (
artaxerexes
) گرفته شده ، و مردم مشرق زمين آن را اردشير (
ardecher
) مىگويند . همچنين معتقدند در ميان اين ويرانهها آثار قصر تيريدات
هامش
( 1 ) - اسقف كوميتاس (comitas) كليساى سنت رپسيم را در سال 618 بنا و اسقف فيليپوس در سال 1653 آن را ترميم كرد ، و جلو خان سر پوشيدهاى بر آن افزود .