مطابق همان نقشه بسازد . آنگاه زمين در همين مكان كه سنگ به جاست دهان گشود و حضرت عيسى تمام شياطين و ارواح پليدى را كه در معابد ارمنستان وجود داشتند و غيبگويى و جادوگرى مىكردند در آن گودال فروانداخت ، و سن گرگوار بىدرنگ آنجا را كه زمين دهان گشوده بود با يك قطعه بزرگ سنگ مرمر مسدود كرد . مىگويند شاه عباس كبير آن سنگ مرمر بزرگ را به اصفهان برد و در خزانهء سلطنتى جاى داد ، و اين سنگ بزرگ را جاى آن گذاشت . من هنگامى كه در اصفهان بودم با علاقه و پشتكار زياد دربارهء اين موضوع با همهء درباريان و خزانهداران سلطنتى ، و كليهء كسانى كه تصوّر مىكردم در اين زمينه داراى اطلاعاتى مىباشند گفتگو كردم و نتيجه نگرفتم .
ارامنه در روايات مذهبى خود راجع به ميان اين كليسا كه سنگ بزرگ در آنجاست روايت ديگرى نيز دارند كه هر چند اين هم افسانهاى بيش نيست به ذكر آن مىپردازم . راهبان ارمنى مىگويند ميان اين كليسا درست همان محلى است كه نوح پيغمبر محراب و مذبحى را كه ذكرش در هشتمين فصل سفر پيدايش آمده ، بنا كرد و در آن مراسم قربانى به جا آورد .
منارهء ناقوس بزرگ را به تازگى نوسازى كردهاند . جمعا شش ناقوس وجود دارد . وزن بزرگترين آنها هزار و دويست است . يكى از منارههاى كوچك ناقوس چهل سال پيش ويران شده و هنوز نوسازى نكردهاند . راهبان مىگويند چون دستشان خالى است و پولى در اختيار ندارند تجديد بناى اين مناره تاكنون ممكن نشده است ، و راست مىگويند زيرا همهء راهبان تهىدست و بىچيز مىباشند .
نخستين صومعه اين كليسا را نيرسس (
nierses
) بيست و نهمين اسقف ارمنستان ساخته است . « 1 » تاتارها اين صومعه را ويران كردند ، و اگر آنچه را كه در تاريخ ارامنه در اين باره آمده بتوان باور كرد اين صومعه تاكنون پنج بار ويران و با سطح زمين برابر گشته است . بناى كنونى دير از آجر است . اقامتگاه بطريق رو به مشرق دارد ، و براى سكونت زائران و بيگانگانى كه به تماشاى دير مىآيند ، همچنين براى اقامت هشتاد تن راهبان ، غرفهها و اتاقهاى خوبى ساخته شده ، امّا هرگز بيش از دوازده يا پانزده تن راهب در صومعه حضور ندارند . اسقفهاى ارمنستان بايد در اين دير بمانند ؛
هامش
( 1 ) - ساختن آن در زمان فيليپ 1655 - 1633 آغاز شد و در زمان جانشين ژاكب چهارم (jacob) پايان يافت .