مىنوشند .
همزمان با روزهاى اقامت من در دير اوچميازين ، در وطنم فرانسه ، راجع به باورها و معتقدات مسيحيان مشرق زمين دربارهء وجود حقيقى و مادى بدن و خون و روح و نيروى الوهيّت مسيح در مراسم نان و شراب مذاكرات و مباحثات طولانى جريان داشت . من براى كسب اطلاعات بيشتر در اين زمينه با ارمنيهاى صاحبنظر به گفتگو و بحث نشستم . يك بار من و رافائل دومانس (
raphael du mans
) مبلّغ كاپوسن در اصفهان با خواجه ماركارا سرهاس (
marcara serhas
) يكى از بازرگانان معتبر و دولتمند ارمنى مقيم اصفهان پايتخت ايران كه در زمينههاى مختلف داراى اطلاعات وسيعى بود به بحث و گفتگو پرداختيم . رافائل به خواجه گفت : من گمان مىكنم كه ارامنه از معتقدات لوتر تبعيّت مىكنند ، يعنى مانند پروتستانهاى اروپا بر اين باورند كه آيين تقديس نان و شراب جز از نان ساده چيزى نيست . ماركاراسرهاس برآشفت و گفت : پروردگار ما را از تصور چنين انديشهء ناصواب در پناه خود بگيرد . گمان شما سخيف و باطل است زيرا ما معتقديم كه نان مقدس جسم حضرت عيسى مسيح است . من در جوابش گفتم : كاتوليكهاى پيرو كليساى رم مىگويند ارامنه بر اين اعتقادند كه مراسم تقديس نان و شراب گوشت و استخوان و خون انسان است . وى سختتر از بار اول برآشفت و به تندى گفت : خدا ما را بدين گناه بزرگ مؤاخذه نفرمايد اين گوشت و خون نيست ، بدن و جسم حضرت مسيح است .
و اين است نتيجه مطالعات و تحقيقات ما دربارهء معتقدات ارامنه ، و خدا كند كه باورها و اعتقادات همهء مردم بر همين پايه مبتنى باشد .
گروه روحانيان و مبلّغان ارامنه مشتمل است بر يك بطريق يا اسقف اعظم ؛ چند اسقف و كشيش و چند راهب كه همه پيرو سن بازيل (
saint basil
) اند ، و به طريقت ديگرى تمايل و اعتقاد ندارند . ارامنه اسقف اعظم را خليفه مىگويند كه به معنى جانشين و رهبر مذهبى است . اسقف را كه از ميان راهبان برگزيده مىشود ورتابيت (
vertabiet
) مىنامند . انتخاب اسقف از ميان راهبان كه اپيگا نام دارند بىهيچ گونه تشريفات و شرايط خاص انجام مىپذيرد ؛ و گاه يك رهبان براى ارتقا به مقام اسقف فقط بايد مبلغى خرج كند . چنين است وضع نابسامان و آشفته و در خور سرزنش اين كليساى قديمى شرقى . اسقف اعظم مقام عالى روحانيّت را از مقامات مهمّ