(
tiridate
) كه هزار و سيصد سال پيش ساخته شده ديده مىشود . حتى مىگويند يك طرف كاخ نيمه ويران باقى مانده و هنوز چهار رديف ستونهاى آنكه هر رديف داراى نه ستون است ، بجاست . اين ستونها را تودهء بزرگى سنگ مرمر صيقل شده دور گرفته ، و چنان ضخيم شده كه اگر سه نفر دستهاى خود را باز كنند و به هم بدهند ، نمىتوانند آن را در ميان بگيرند . محلى را كه اين ويرانهها در آن است تاكت تردات (
tact terdat
) يعنى تخت تيريدات مىگويند .
بيش از اين نمىخواهم دربارهء ديرهاى ارمنستان و روايات و اخبارى كه ارامنه دربارهء معابد خود مىگويند ، و ديگر آثار متبركى كه به ادعاى آنان در مخازن دير ايشان مانند كالبد سن توماس (
saint thomas
) و جسد سن سيمون (
saint simon
) سخن بگويم ، زيرا همهء اينروايات سست و بىمغز و مبتذل است ، و به طور كلى اساطير و روايات مذهبى ارامنه هيچ يك لطيف و جالب و باوركردنى نيست .
جاى آنست در اين فصل دربارهء معتقدات مذهبى و آداب و رسوم دينى مردم ارمنستان شمهاى بگويم ، امّا ترجيح مىدهم از اين بحث خوددارى ورزم ؛ همين قدر مىگويم كه يونانيان و اتيكهآنها (
eutyche ens
) اولين كسانى بودند كه به ارامنه احكام و مراسم مذهب مسيح را ياد دادند . اين آموزگاران و مبلّغان ، تعاليم و مفاهيم دينى روح القدس را به روش مذهبى يونانيان يعنى به سنّت و طريقت از پدر به پسر - نه پدر و پسر به آنان آموختند . دربارهء دخول روح خدا در جسم مسيح ارامنه مثل اوتيكهآنها بر اين اعتقادند كه حضرت مسيح داراى طبيعتى يگانه بوده است بنابراين مردم ارمنستان پيرو معتقدات منوفيزيتها (
monophysite
) مىباشند كه در مشرق زمين يعقوبيه مىخوانند . اما در اين زمان از بسيارى نادانى و آسانگيرى هرگز به باطن و كنه اين مطالب توجه نمىكنند . ارامنهء پيرو مسيح ارتدوكس مىباشند ، و آيين و شيوهء دعاخوانى و به جا آوردن نمازشان چنان است كه در قرن چهارم معمول بوده است ، و اندك تغيير و تبدّلى در آن راه نيافته است . كلام خدا و زبور را به زبان خودشان مىخوانند . همچنين باورها و عقايدشان دربارهء تصاوير مقدّس معتدل است ، و ناهنجار و غوغابرانگيز و افتضاحآميز نيست . هنگام اجراى مراسم تقديس نان و شراب نيز همهء افراد منسوب به كليسا در آن شركت مىجويند ، و همگان اعم از راهبان و كشيشان حتى كودكان ، نان سادهء معمولى مىخورند ، و از يك جام شراب