بوده است . امّا امروز كوچك است . اين سرزمين كوه و جنگل زياد دارد . در فواصل اين كوهها و جنگلهاى دشتهاى سرسبز و خرّمى است كه طول آنها بيشتر از عرضشان مىباشد و به طور كلى دشتهاى داخلى و ميانى آن مسطحتر و هموارتر از اطراف آن مىباشد . رود كور (
kur
) كه بسيارى از جغرافىدانها آن را سير (
cyre
) ناميدهاند ، همچنين رودخانه كروس (
corus
) در ميان آن جارى است . اينرودخانه از كوه قفقاز ، از آنجا كه تا آكالزيكه يك روز و نيم راه است سرچشمه مىگيرد و به درياى خزر مىريزد . برترى اينرودخانه نسبت به ديگر رودخانههاى اين حدود اينست كه قسمت بيشتر آن قابل كشتىرانى است ، و اين امتياز در كشورى بدان پهناورى و گستردگى در خور توجّه مىباشد .
بنا به نوشتهء مورّخان باستان كورش جهانگشاى بزرگ و معروف ايران زمانى كه تازه جوان بود دشمنانش او را در اينرودخانه انداختند اما نجات يافت و نام خويش را از اينرودخانه اقتباس كرد . اين نكته را نيز بايد يادآور شوم كه مردم گرجستان به طور كلّى اينرودخانه را شاه بهمنسو مىنامند كه به معنى رود شاه بهمن است ، و تاريخنويسان ايرانى كورش را بدين نام نيز ناميدهاند .
نويسندگان قديم و ديگر محققانى كه طىّ زمانهاى بعد دربارهء جغرافياى قديم ايران مطالعه و بررسى كردهاند محل گرجستان را ارمنستان كبير دانستهاند ، امّا محققان جديد آن را سرزمينى جداگانه به نام گرجستان مىشمارند كه داراى چهار قسمت به نامهاى ايميرت - كه بارها نامش در ميان آمده - گوريل ، كه آن را با سراسر ناحيه آكالزيكه منطبق مىكنند و كاخت (
caket
) كه قسمت وسيعى از دامنههاى كوه قفقاز را در بر گرفته است ، و همان ايبرى باستانيست ؛ و كارتوئل (
carthuel
) كه قسمت شرقى گرجستان را شامل است ، و جغرافىدانان قديم آن را آلبانى آسيا ناميدهاند .
دو ناحيهء كاخت و كارتوئل هم اكنون جزو قلمرو ايران است و همان است كه آن را گرجستان مىگويند ، اما مردم گرجستان سرزمين خود را منحصرا كارتوئلى (
carthueli
) مىنامند ، و اين نام جديدى نيست ، و در آثار بسيارى از جغرافىدانان ، مخصوصا در مصنفات سناپيفان (
saint epiphan
) كه آن را با اندكى تحريف كاردين مىخواند مىتوان مشاهده كرد . گروهى نيز بر اين باورند كه نام گرجى را يونانيان بر اين قوم نهادهاند . گرجى از كلمهاى اقتباس شده كه در زبان يونانى به معنى كشتگر