مطلب شگفتآور اين است كه ابن سبا با آن آزادى به حركت در مىآيد و بدون هيچ مانعى ايالتها را يكى پس از ديگر مىپيمايد و افكار ضد حكومتى خود را مىگستراند ، در حالى كه برخورد اين حكومت با مخالفان خود به شدت سركوبگرانه بود . همان گونه كه از اين روايت در مورد زندانى كردن حكيم به جبله درمىيابيم ، كه ترجيحا با اتهام سياسى انجام گرفت . و در پى بىآن افراد ديگر نيز به شام تبعيد گرديدند « 1 » .
اين حكومت كه از اعتراض ابو ذر به تنگ آمد در حالى كه از سابقهداران در اسلام بوده و موقعيت معنوى برجستهاى در آن داشت ، پس چگونه با نوعى نرمش و ملايمت با ابن سبا برخورد مىكند كه هنوز غير مسلمان است و يا آن گونه كه خود را در اين روايت معرفى مىكند ، تازه به اسلام تمايل يافته است . و آنگاه عكس العمل در برابر او صرفا به تبعيد از بصره خلاصه مىشود ، همان گونه كه بعدا معاويه نيز او را از شام تبعيد كرد « 2 » . يعنى آيا انگيزهء حكومت در اتخاذ اين موضع به يكى از دو احتمال زير بازمىگردد ؟
1 . با استناد به گفتهء عبد اللّه ابن عامر در روايت كه مىگويد : « خبر آن به من نرسيده است » . اركان حكومت از تفاصيل حركت سرى تحت فرماندهى ابن سبا بىخبر بوده است .
2 . هيئت حاكمه ، وى را به ميزان ابو ذر غفارى خطرناك نمىدانست . زيرا ابو ذر از موضع اسلام با آنان سخن مىگفت و اين كار ، خليفه و حكومت الهى او را در تنگنا قرار مىداد .
پس بنابر همين روايت واحد كه در مورد ابن سبا نقل شده است ، او نتوانست آنچه را مىخواست در مركز خلافت ( مدينه ) و يا يكى از سه ايالت بصره ، كوفه و شام محقق سازد . ولى ظاهرا در مصر كه مجبور شد به آن پناه برد ، به چيزى دست مىيابد .
و فعاليت خود را به طور كاملا سرى و دور از كنترل مستقيم حاكميت به انجام مىرساند . اگر گفته شود كه حاصل كار او اين بود كه هيئت مصرى حاضر در مدينه در مخالفت با خليفه - عثمان - شديدتر از ديگران عمل مىكرد ؛ بايد گفت : تحولات
هامش
( 1 ) همان ، ص 327 .
( 2 ) همان .