قرنهاى بعدى نيز در همين جهت حركت كردند ، و مقدمهء تاريخشان آكنده از اخبار ملتهاى پيشين به ويژه اخبار بنى اسرائيل است .
مورخان اوليه در پرداختن به تاريخ نگارى اسلام ، اعتقاد داشتند كه كارشان جز از طريق بازگشت به مراحل پيش از آن تكميل نخواهد شد . لذا جريان اسرائيليات - شايد به طور سهوى - در اخبار و روايات آنان مؤثر بوده است ؛ به ويژه آن بخش كه ابهام ساختگى بودن آن در مورد نيروهاى مخالف وجود دارد . بعيد نيست كه شخصيت عبد اللّه بن سبا از جملهء روايتهاى ساختگى تاريخى در سياق دفاع از حكومت مركزى - دستگاه خلافت - باشد . عموم مورخان در محور خلافت مىچرخند و آن را نماد وحدت مسلمانان مىدانند ؛ حال هر كه مىخواهد بر آن تكيه زده باشد . البته اين مسأله در نهايت از يك « سبك » در تاريخ نگارى تجاوز نمىكند ، زيرا مورخ محكوم به رجوع به متن روايتهاى تاريخى است و راهى جز پايبندى به آن ندارد . ولى مورخ با توجه به خبرگى خود و ميزان برخوردارى از فرهنگ تاريخ و همچنين نگرش انتقادى كه بدان دست مىيابد ، مىتواند بدون دشوارى روايتهاى تاريخى را از يكديگر جدا سازد . درست همانند كسانى كه در مورد احاديث رسول خدا ( ص ) تحقيق كردند و بسيارى از احاديث نقلشدهاى را كه غير قابل قبول بود ، كنار گذاشتند . در اينجا « شك » از وظايف مورخ است - البته نه به اين معنا كه وسيلهاى براى درك حقيقت تاريخ نباشند ، زيرا تسليم شدن به عين متن - « نص » تاريخ به معناى برخورد با « منطق » حادثهء تاريخى است كه از عوامل و اعتبارات متعددى تأثير پذيرفته است كه شايد بعد اصولى بودن آن را خدشهدار ساخته باشد .
تنها فقط روايت عبد اللّه بن سبا نيست كه ترديد مورخان را به خود جلب مىكند .
مورخ احيانا خود را در برابر حوادثى مىيابد كه از افراد ساختگى تهى نيستند ، و يا اينكه يك عنصر خارجى در ايجاد آن دخالت داشته است ؛ به گونهاى كه در فهم روند اوضاع ، در آن مرحله ، ايجاد نارسايى مىكند . در اينجا به طور مشخص به حادثه « فلورندا » « 1 » اشاره مىكنيم كه ظاهرا ساختهء دست مورخان اسپانيايى است و آن را يكى
هامش
( 1 ) دختر خوليان حاكم « سبته » است كه پدرش او را براى احترام به دربار ملك رودريك ( اسپانيا ) فرستاد . ملك