فرمانروايان صورت مىگرفت ، و به همين دليل فعاليتهاى آنان بيش از همه متوجه توانگران ، بازاريان ، دستگاه انتظامى ، و اشراف بود . « 1 » آنان از اخلاقى مانند شرافت ، كمك به مستمندان و زنان ، تعاون ، صبر ، و استقامت پيروى مىكردند . فتوت بعدها تا اندازهاى با نهضت آنان پيوستگى يافت . « 2 » در قرن چهارم / دهم دستههايى تشكيل دادند ، و از جمله القاب رؤساى آنان متقدّم ، قائد و امير بود ، و براى ورود به گروه ، مراسم خاصى برگزار مىگرديد . « 3 » اين گروه ، در عين حال ، خود به دو فرقهء شيعى و سنّى تقسيم مىشد .
مردم از جان و مال خود ، پيوسته از عيّاران در هراس بودند . آنان در بازارها و راهها باج مىگرفتند و اموال رهگذران را مىدزديدند و شبها پيوسته به خانهها دستبرد مىزدند . با آتش و شمشير ويرانى به بار مىآوردند و بسيارى از محلّات و بازارها بويژه باب الطّاق و سوق يحيى ( در شرق بغداد ) و كرخ را آتش مىزدند ، زيرا اين بخشها محلّات توانگران بود . مردم ناگزير ، شبها دروازههاى معابر خود را مىبستند و بازرگانان شبگرد مىگماشتند . هرج و مرج و غارت باعث بالا رفتن قيمتها مىشد . « 4 » واعظى در 421 چنين دعا مىكرد : « خدايا ، ملك را از
هامش
( 1 ) . - تنوخى ، فرج ، ج 2 ، ص 106 ، 106 - 108 ؛ ابن جوزى ، منتظم ، ج 7 ، ص 174 ، 220 ؛ ابن اثير ، ج 9 ، ص 115
( 2 ) . ابن جوزى ، تلبيس ابليس ، ص 392 ؛ قشيرى ، رساله ، ص 113 - 114 ؛ ابن جوزى ، منتظم ، ج 8 ، ص 77 ؛ تنوخى ، فرج ، ج 2 ، ص 180
( 3 ) . - منتظم ، ج 8 ، ص 49 ، 78 ، 151 ؛ مسكويه ، ج 2 ، ص 306 ؛ قشيرى ، همان ، ص 113 ؛ تنوخى ، فرج ، ج 2 ، ص 109
( 4 ) . ابن جوزى ، منتظم ، ج 7 ، ص 151 ، 320 ، ج 8 ، ص 21 - 22 ، 44 ، 47 ، 50 ، 54 - 55 ، 60 ، 72 ، 75 ، 79 ، 87 ، 142 ، 161