هداياى مهدى و بعدها برمكيان كه محلّهاى مخصوص در دروازهء شمّاسيّه داشتند ، به سوى آنجا جذب مىشدند . « 1 » يحيى برمكى قصرى باشكوه ساخت و نام فروتنانهء قصر الطّين بر آن نهاد . « 2 » جعفر قصر عظيم و مجللى در پايين بغداد شرقى ساخت كه بعدها به مأمون داده شد . در زمان هارون الرشيد ، بخش شرقى از دروازهء شمّاسيّه ( مقابل دروازهء قطربّل ) تا مخرّم ( كه حدّ جنوبى آن ، پل جديد مأمون است ) امتداد يافت . « 3 » از سوى ديگر ، امين از قصر خلد كه اقامتگاه رشيد بود به باب الذّهب بازگشت و آن را تعمير كرد و جناحى به آن افزود و در پيرامون آن حياطى ساخت . « 4 » ملكه زبيده مسجدى در كنار دجله و نزديك قصرهاى سلطنتى ( كه به نام او شهرت يافت ) و همچنين مسجد باشكوه ديگرى در قطيعهء خود در شمال شهر بنا كرد . « 5 » وى قصرى نيز به نام القرار در نزديكى خلد ساخت . « 6 »
بخش غربى ميان دروازهء قطربّل در شمال و محلّه كرخ توسعه يافت ، كه به نوبهء خود تا نهر بزرگ عيسى امتداد داشت و اين نهر كه در تلول خشم الدّورهء كنونى به دجله مىريخت ، در غرب تقريبا تا محوّل ادامه داشت . « 7 » شاعران ، زيبايى بغداد را ستوده و آن را « بهشت روى زمين »
هامش
( 1 ) . يعقوبى ، بلدان ، ص 251 ؛ اغانى ( بولاق ) ، ج 6 ، ص 78 ، ج 5 ، ص 8 ؛ ابن خلكان ( بولاق ) ، ج 2 ، ص 311
( 2 ) . اغانى ، ج 5 ، ص 8
( 3 ) . يعقوبى ، بلدان ، ص 253 - 254
( 4 ) . - جهشيارى ، قاهره 1938 ، ص 193 ؛ ابن اثير ، ج 11 ، ص 152
( 5 ) . ياقوت ، ج 4 ، ص 211 ؛ ابن خلكان ، ص 188 ؛ مستطرف ، چاپ بولاق ، ج 1 ، ص 289
( 6 ) . - خطيب ، ج 1 ، ص 87
( 7 ) . مشرق ، 1934 ، ص 89 ؛ - شعرى در ياقوت ، ج 1 ، ص 686 ؛ مسعودى ، ج 6 ، ص 454 ؛ طبرى ، سلسلهء 3 ، ص 874 ، 876