« شهر مدوّر » منصور نمونهء جالبى از شهرسازى است ، چنان مدوّر بود كه مركز آن نسبت به بخشهاى مختلف ، داراى فاصلهء مساوى بود و به سهولت از آن مراقبت يا دفاع مىشد . بنابر روايات مسلمانان ، اين طرح بىنظير بود . « 1 » امّا نقشه مدوّر در خاور نزديك ناشناخته نيست . نقشه ارك « 2 » تقريبا مدوّر است . « 3 » اردوگاههاى نظامى آشور به صورت مدوّر ترتيب مىيافت . كرسول يازده شهر را ذكر مىكند كه بيضوى يا مدوّر بوده است ؛ از جمله حرّان ، اكباتان ، هترا ، « 4 » و دارابگرد . دارابگرد از لحاظ نقشه شباهت قابل ملاحظهاى با شهر منصور دارد . « 5 »
احتمالا معماران شهر مدوّر از چنين طرحهايى آگاهى داشتهاند .
ابن فقيه خاطرنشان مىكند كه بايد از ميان طرح مربّع و طرح مدوّر يكى انتخاب مىشد ، و طرح اخير كاملتر بود . « 6 » امّا احتمال قويتر آن است كه طرح قلعهء مدوّر بر نقشهء شهر اثر گذاشته باشد . طبرى مىگويد « منصور چهار دروازه ( براى شهر ) به اقتباس از اردوگاههاى نظامى ساخت » .
دربارهء ابعاد شهر منصور روايات متفاوتى در دست است . بنابر يكى از اين روايات فاصلهء ميان دروازهء خراسان و دروازهء كوفه 800 ذراع ( 12 ر 405 متر ) و ميان دروازهء سوريّه تا دروازهء بصره 600 ذراع
هامش
( 1 ) . يعقوبى ، ص 238 ؛ ابن فقيه ، ب 33 پ ؛ خطيب ، ص 67 ؛ ذهبى ، دول ، ج 1 ، ص 76
( 2 ) .Uruk( 3 ) .V . Christian , Alertums Kunde , v . 2 , table 13( 4 ) .Hatra( 5 ) .Creswell , Early Muslim Arch . ( Short ) , pp . 171 - 3 ; Meissner , Babylonien und Assyrien , v . l , table 161( 6 ) . بلدان ، نسخهء خطى ، ب 33 پ