كار بردند و دروازهء آن را با طلا آراستند . اين محلّ تا نيم قرن اقامتگاه رسمى بود و اگرچه هارون الرشيد به آن اعتنايى نكرد ، امين جناح جديدى به آن افزود و در پيرامون آن « ميدانى » ساخت . در محاصرهء بغداد در 198 [ توسط طاهر ، سردار مأمون ] اين ساختمان آسيب بسيار ديد و از آن پس ، اقامتگاه رسمى نبود و به آن توجهى نمىشد . « 1 »
مسجد ( جامع المنصور ) پشت قصر ساخته شد و لذا قدرى نسبت به قبله انحراف داشت . « 2 » در 191 هارون الرشيد آن را خراب كرد و سپس با آجر ساخت . در 260 - 261 و در 280 آن را توسعه دادند . معتضد حياط ديگرى به آن افزود و بخشهايى از آن را تعمير كرد . « 3 » مسجد داراى منارهاى « 4 » بود كه در 303 طعمه حريق گشت ، « 5 » ولى دوباره ساخته شد . « 6 » اين بنا در دوران خلافت ، همچنان مسجد جامع بغداد بود . در 653 سيلاب آن را فرا گرفت ، و اين واقعه و حمله مغول را نيز پشت سر نهاد .
نقشهء شهر بغداد منعكس كنندهء انديشههاى اجتماعى است .
مسؤوليت هر محلّه را شخصيّتى برجسته بر عهده داشت ، و محلهها معمولا از لحاظ قومى ( ايرانى ، عرب ، خوارزمى ) يا شغلى ، گروهى همگن بودند . خانههاى سربازان در خارج از محوّطهء ديوارها و معمولا در شمال غرب شهر بود ، و حال آنكه مراكز بازرگانان و صنعتگران در جنوب صراة در كرخ قرار داشت . « 7 »
هامش
( 1 ) . - ابن الفوطى ، ص 303
( 2 ) . - طبرى ( قاهره ) ، سلسلهء 6 ، ص 295 ؛ ابن اثير ، ج 5 ، ص 439
( 3 ) . منتظم ، ج 5 ، ص 21 ، 143
( 4 ) . خطيب ، ج 5 ، ص 125
( 5 ) . منتظم ، ج 6 ، ص 130
( 6 ) . - ابن جوزى ، منتظم ، ج 7 ، ص 284
( 7 ) . - ابن فقيه ، نسخهء خطّى ، ب 29 پ ؛ 33 پ ، 37 پ