بازارها در نقشهء بغداد سهمى عمده داشتند . در آغاز ، در طول هر يك از چهار راهها ، از ديوار بزرگ تا ديوار داخلى ، اتاقهايى با طاقهاى بلند ( طاقات ) قرار داشت كه در آنها دكانهايى تعبيه كرده و بدين ترتيب چهار بازار به وجود آورده بودند . « 1 » گذشته از اين ، خليفه دستور داد كه هر يك از چهار بخش خارج ديوار فضاى كافى براى بازار داشته باشد ، به طورى كه هر بخش داراى بازارى بزرگ باشد . « 2 » ملاحظات امنيّتى منصور را در 157 بر آن داشت تا دستور دهد كه بازارها از شهر مدوّر به كرخ انتقال يابند . وى مىخواست بدين وسيله آشوبگران را از شهر دور نگاه دارد و اطمينان يابد كه شبها دروازهء محلهها براى بازارها باز نماند ، و از ورود جاسوسان احتمالى به شهر جلوگيرى به عمل آيد . وى نقشهاى طرح كرد كه بازارها در حدّ فاصل صراة و نهرهاى عيسى ساخته شود . « 3 »
هر حرفه و كسبى ، بازار يا گذرگاه ( درب ) جداگانهاى داشت . از بازارهاى كرخ مىتوان بازار ميوهفروشان ، پارچهفروشان ، كتابفروشان ، صرّافان ، گوسفندفروشان ، و همچنين بازار مواد غذايى را نام برد . « 4 » همزمان با وسعت يافتن شهر ، بازرگانانى از خراسان و ماوراء النهر و مرو و بلخ و بخارا و خوارزم به آنجا شتافتند ، و در محلهء حربيّه بازارهاى مخصوص به خود تشكيل دادند . هر گروه از اين بازرگانان رهبر و
هامش
( 1 ) . - طبرى ، سلسلهء 3 ، ص 322
( 2 ) . يعقوبى ، بلدان ، ص 242
( 3 ) . طبرى ، سلسلهء 3 ، ص 324 - 325 ؛ ابن جوزى ، مناقب ، ص 13 - 14 ؛ ياقوت ، ج 4 ، ص 254
( 4 ) . يعقوبى ، بلدان ، ص 241 ، 245 - 246 ، 253 ؛ اصطخرى ، ص 84 ؛ ابن حوقل ، ص 242 ؛ خطيب ، ص 22 ، 31 ، 67 ؛ ابن جوزى ، مناقب ، ص 26 - 28