چگونگى استقرار بغداد در محل كنونى امرى آسان نيست .
بغداد اوليه ، « شهر مدور » ، در درون چماب دجله بين كاظمين و كرخ قرار داشت . ارتفاع آن امروز نيز 35 متر است ، بنابراين شهر همسطح با ميانگين سطح بالاى آب بوده و با كمترين و خفيفترين طغيان دجله به غرقه شدن و فرو رفتن در سيلابها تهديد مىشده است ، بيشك به همين علت بوده است كه كرخ حومهء شهر اوليه به سرعت تمام به صورت هستهء جديد شهر درآمد . كرخ در واقع بر تل كشيدهاى به طول 1400 متر و پهناى 600 متر جاى دارد ، خود آن بيش از 36 متر و قلهاش 44 متر ارتفاع دارد . حتى اگر بخشى از ارتفاع فعلى آن ناشى از آوردههايى باشد كه در پى اشغال طولانى انسان هميشه بر جاى مىماند ، اين بلندى به قدر كافى وسيع ، تشكيل محل مناسبى را براى يك شهر مىداده است .
علىرغم اين وضع ، شهر در قرن دهم به كرانهء چپ دجله مهاجرت كرد و در قرن يازدهم حدود شهر كنونى كاملا مشخص شد . جاى جديد شهر از كرخ وسيعتر بود . لوار يا خاكريز لبهء دجله از سطح دريا ارتفاعى معادل 36 متر يا بيشتر ، 300 ، 2 متر طول و 1500 متر پهنا دارد . علاوه بر اين توجه به اين نكته نيز لازم است كه در صورت بروز بالاترين خطر ، امكان فرار از محل شهر به سوى پنجهء آبرفتى دياله كه بسيار نزديك بود وجود داشت . در صورتى كه در كرخ ، پشت شهر چيزى جز يك دشت بسيار وسيع سيلابى وجود ندارد . بجاست كه به روشن كردن اين موضوع بپردازيم .
معلوم شد كه عمر بغداد عمدتا و طى چندين قرن بر ساحل چپ دجله سپرى شده است . گرد « مدينهء » آن حصارهايى كشيده شده بود كه
بغداد ( چند مقاله در تاريخ و جغرافياى تاريخى) (فارسى) — صفحة 99
مساهمون: اسماعيل دولتشاهى
ص٩٩