دست ارامنه بود . اين اشخاص علاوه بر خريد و فروش امتعهء فوق ، الماس و سنگهاى گرانبها و همچنين مرواريد به روسيه مىفرستادند . « 1 »
پطر كبير نخستين كسى بود كه نسبت به ايران و بحر خزر سياست معين و مشخصى اتخاذ كرد . وى بر خلاف ساير روسها ، علاقهء شديدى به دريا و دريانوردى داشت ، و هم چنان كه مشهور است در هلند و انگلستان در كشتى سازى كار كرد و اطلاعات دقيقى دربارهء اين صنعت به دست آورد و در ضمن معاشرت با دريانوردان و بازرگانان ، متوجهء اهميت نيروى دريايى شد و تصميم گرفت كه تجارت دريايى روسيه را رونق بخشد .
اگر چه پطر كبير غالب اوقات متوجه درياى بالتيك و درياى سياه بود ، ولى به هيچ وجه از امور مربوط به درياى خزر غفلت نمىكرد ، « 2 » و مايل بود آن را به دو درياى مذكور به وسيلهء ترعه يا رودخانه متصل سازد . در نظر او بحر خزر حايز اهميت فوقالعاده بود ، زيرا به وسيلهء آن مىتوانست نه تنها با ايران و خليج فارس بلكه با آسياى مركزى و شايد هندوستان روابطى برقرار كند . هدف او بسط تجارت بود و مىخواست تجارت ابريشم و ساير امتعه ميان ايران و غرب از طريق روسيه ، و نه از راه حلب و ازمير ، انجام گيرد . همچنين بسيار مايل بود پنبهء تركستان را براى صنايع جديد التأسيس روسيه خريدارى كند . فكر ايجاد راه تجارى ميان آسياى مركزى و هندوستان از سابق وجود داشت . بين سنوات 1670 و 1672 هنگامى كه هيئتى به رهبرى برادران پازوخين « 3 » در خوارزم و بخارا مقيم بود ، امكان يافتن چنين راهى بررسى شد . اين دو برادر مترجم خود را ، به نام مدوديف « 4 » ، از بخارا به هندوستان فرستادند ، و او نيز از طريق بلخ ، هنجن و كابل عازم شد و در بازگشت گزارشى كه نظريهء آنها را تأييد مىكرد تقديم داشت . « 5 »
پطر كبير اطلاعات خود را دربارهء ايران از منابع مختلفه به دست مىآورد . يكى از دوستان
هامش
( 1 ) . جزئيات قابل توجهى راجع به اين تجارت و مدت عبور كالا و حقوق گمركى كه در استراباد پرداخته مىشد در يادداشتى كه در بايگانى وزارت امور خارجه فرانسه مضبوط است ملاحظه مىشود ( جلد پنجم ، اوراقa191 -b184 ) . نام نويسندهء اين يادداشت معلوم نيست ، ولى شايد ژان بيون دوكن سويل ، تاجرى اهل مارسى ، باشد كه از سال 1698 تا 1704 و همچنين در 1707 در ايران بود .
( 2 ) . پلاتونف( Platonov )در كتابHistoire de la Russie des Origines a 1918 ( Paris , 1929 ) ,مىنويسد كه تمام جنگهاى پطر كبير به خاطر دست رسى به سواحل درياى بالتيك ، درياى سياه و درياى خزر بود . زيرا تزار از اهميت راههاى دريايى براى روابط بينالمللى و پيش رفت تمدن آگاهى داشت . مىگويند پطر كبير مىخواست كه بطلان اين ضربالمثل روسى را ثابت كند كه مىگفتند : « هر جا آب زياد است ، بايد از آنجا بدبختى انتظار داشت . »
( 3 ) .Pazukhin( 4 ) .Medvediev( 5 ) . برادران پازوخين مترجم ديگرى را به نام سميون اسماعيل كه اهل بخارا بود همراه مدوديف به هندوستان فرستادند ، ولى او ترجيح داد در هندوستان بماند . -V . V . Barthold , La Decouverte de I'Asie , pp . 207 - 8