در سال 1664 هيئتى مركب از دو سفير و هشتصد نفر همراه با نامه و هدايا از طرف الكسيس ميخائيلويچ ، تزار روسيه ، به دربار شاه عباس دوم رسيد . اگر چه اعتبار نامههاى سفراى روسيه حقيقى و درست بود ، ولى ايرانىها به زودى دريافتند كه مقصود و منظور از ورود آنها به خاك كشورشان اين است كه تحت عنوان هيئت سياسى ، حقوق گمركى امتعهء فراوانى را كه با خود داشتند نپردازند .
كشف اين موضوع باعث عصبانيت ايرانىها شد و چون روسها را مردمى كثيف مىدانستند ، قلبا از آنها تنفر داشتند . شاردن مىگويد : « به همين علت ايرانىها اين ملت مسكوى را پستترين و رسواترين ملت عيسوى مىدانند . » « 1 »
شاه عباس نسبت به سفراى روسيه بدرفتارى كرد و در نتيجه يكى از آنها فوت كرد . سپس سفير ديگر و همراهان او را مرخص كرد . هنگامى كه تزار از رفتار پادشاه ايران آگاهى يافت ، بسيار خشمگين شد . ولى چون نمىخواست با ايران به جنگ پردازد ، به طريق غير مستقيم انتقام گرفت . توضيح آن كه در اثر تحريك و تحريض او ، دزد معروف به نام استنكا رازين كه باعث آزار بازرگانان و مسافران در اطراف ولگا مىشد ، با پانصد قزاق ناحيهء دون به مازندران حمله برد و تا مدتى در شبه جزيره آشوراده در قسمت جنوب شرقى بحر خزر اقامت كرد . « 2 » قضيهء هيئت اعزامى روسيه و قتل و غارت استنكا رازين و قزاقان او باعث شد كه ايرانىها هم از روسها بترسند و هم از آنها تنفر داشته باشند . مع الوصف به بازرگانان روسى مقيم شماخى اجازه داده شد كه به فعاليتهاى خود ادامه دهند . تجارت آنها به اندازهاى حايز اهميت گرديد كه كنسولى از طرف روسها در اواخر قرن هفدهم به شماخى فرستاده شد تا حافظ منافع آنها باشد . اين بازرگانان بيشتر به تجارت ابريشم اشتغال داشتند ، ولى پارچههاى گوناگون ، برنج ، فلفل « 3 » ، و يك نوع نفت « 4 » به روسيه مىفرستادند . و بعضى از اين امتعه به سيبرى ارسال مىشد . « 5 » در سال 1696 دو بازرگان روسى ، به نامهاى مالينكى و سمنوف ، تا اصفهان سفر كردند و از آنجا به بندر عباس رفتند و از طريق دريا عازم هندوستان شدند . « 6 » قسمت اعظم تجارت ميان ايران و روسيه در
هامش
( 1 ) . « تاج گذارى شاه سليمان » ، در جلد دهم ، ص 113 ، سفرنامهء شاردن .
( 2 ) . اين نخستين بار نبود كه استنكا رازين با عدهاى قزاق وارد خاك ايران مىشد . در سال 1636 در انزلى پياده شده رشت را به باد غارت داده بود . ايرانيانى كه در سال 1671 در مسكو بودند از اين كه براى تماشاى كشته شدن اين راهزن دعوت شده بودند اظهار خشنودى مىكردند .
( 3 ) . فلفل يا به وسيله كمپانى هلندى شرقى يا تجار ارمنى تهيه مىشد .
( 4 ) . نفت از چاههاى باكو به دست مىآمد .
( 5 ) .G . F , MuLLer , Sammlung Russischer Geschichte , vo 1 . III , p . 489( 6 ) . اين نخستين سفر يك بازرگان روسى به هندوستان از طريق ايران نبود ، زيرا آتاناز نيكيتين( Athanase Nikitine )در سالهاى 1466 - 1472 به آنجا رفته و بازگشته بود . -V . V . Barthold , La Decouverte de I'Asie , p . 202