علاقهء پطر كبير به درياى خزر و نواحى اطراف آن وقتى تشديد شد كه خان خيوه ( خوارزم ) در سال 1700 سر به اطاعت او نهاد . چند سال بعد از آن ، خبر رسيد كه در ريگهاى جيحون طلا يافت شده است . ولى چون پطر كبير اشتغالات ديگرى داشت ، فقط از سال 1716 به بعد بود كه توانست هيئتى را به آسياى مركزى جهت تحقيق در اين قضيه اعزام دارد . نتيجهء غم انگيز اين اقدام بعدا به طور مختصر ذكر خواهد شد .
در اين ضمن وقايعى روى داد كه در روابط ايران و روسيه اختلالاتى ايجاد كرد . در اواخر سال 1697 سفيرى از طرف روسيه به اصفهان رسيد و يادداشتى به دولت ايران تسليم كرد به اين مضمون كه لزگىها و چركسها و ساير طوايف قفقاز ( كه همگى به عنوان ايرانى معرفى مىشدند ) به تركها در ضمن محاصرهء آزوف كمك كردهاند . « 1 » و همچنين متذكر شد كه روسيه مايل است ايران به تركيه اعلان جنگ دهد و مبلغ سيصد هزار تومانى را كه از زمان شاه صفى به روسيه بدهكار است بپردازد .
سفير روسيه هنگامى كه به قصر سلطنتى رفت تا اعتبار نامه و يادداشت دولت متبوع خود را تقديم كند ، مطابق رسم معمول حاضر نشد مداركش را به وسيلهء اعتماد الدوله به دست شاه برساند ، و اصرار داشت كه شخصا اين كار را انجام دهد . از آنجا كه سفير روسيه و درباريان حاضر به اين امر نشدند ، كار به بنبست كشيد . « 2 » ايرانيان بيم داشتند كه سفير مىخواهد حيلهاى به كار برد و در روابط دو كشور اخلال كند . بنابراين او را به زندان افكندند و گفتند تا از مسكو جواب قانع كنندهاى دربارهء طرز رفتار او دريافت ندارند ، آزادش نخواهند كرد . سفير بىچاره تا اوايل تابستان 1699 محبوس بود ، تا اين كه در نتيجهء وساطت اسقف آنقره آزاد شد . ظاهرا در هيچ جا ذكر نشده است كه روسيه دوباره از ايران خواسته باشد عليه تركيه عثمانى وارد جنگ شود و سيصد هزار تومان وام خود را بپردازد يا اين كه نسبت به كمك اتباع ايران به تركها اعتراضى به دولت ايران كرده باشد .
در اواخر قرن هفدهم روسيه داراى چند كشتى در بحر خزر بود . در سال 1700 ناخداى روسى ، به نام ماير « 3 » ، از مأموران ايرانى مقيم باكو خواستار شد اجازه دهند كشتىهاى او بدون پرداخت وجهى وارد باكو شوند . ايرانىها تقاضاى او را نپذيرفتند و چون ديدند كه باكو در آن حال نمىتواند مقاومت كند ، شروع به ساختن استحكامات نظامى كردند .
كورنليوس دوبروين هنگامى كه در سال 1707 از طريق شماخى عازم اروپا بود ، دريافت كه
هامش
( 1 ) .Gaudereau , Relation , II , pp . 21 - 2اگر تركيه از اين افراد كمك دريافت داشته بود ، امكان نداشت ثابت كنيم كه كدام يك از آنها از اتباع ايران بودهاند . قابل توجه خواهد بود اگر مدركى در بايگانىهاى مسكو براى تأييد اين واقعه به دست آوريم .
( 2 ) .Goudereau , Relation II , pp . 21 - 2( 3 ) .Meyer