مملكت خود بازگشت ، علاقهء بيشترى به ناحيهء درياى خزر نشان داد ، زيرا فكر لشكركشى به ايران و تجارت از اين سو به آن سوى درياى خزر در سرش قوت گرفته بود . پس از آن كه سويمونف و فن وردن نقشهء خود را از آن ناحيه كشيدند ، پطر نسخهاى از آن را براى دليل فرستاد « 1 » و از او خواهش كرد چاپ تازهاى از آن را ، كه شامل اصلاحات لازم باشد ، تهيه كند . اين نقشه ، به استثناى چند اشتباه جزئى در شمال شرق درياى خزر و قسمتى از سواحل آن ، بسيار دقيق است و اين موضوع از نقشهء چهار رنگى « 2 » در كتاب فن باير مستفاد مىشود . « 3 »
دليل به محض آن كه اين نقشه روسى را دريافت داشت ، مطابق خواهش تزار در ترسيم نقشهء جديدى از اطلاعات آن استفاده كرد . اين نقشه نيز به قطع كوچكى به زبان هلندى ، و همچنين به زبان انگليسى ، به وسيلهء هرمن مول تهيه گرديد . « 4 » اطلاعاتى كه در اين نقشهء جديد بود ، در نقشهء عمومى ايران كه دليل در سال 1724 منتشر كرد ديده مىشود . « 5 »
اگر چه اين اطلاعات جديد براى دليل فوقالعاده اهميت داشت ، ولى فقط مربوط به قسمت شمال غربى نقشهء عمومى او بود . بنابراين ، هر وقت كه نقشهء او را به طور كلى ملاحظه مىكنيم ، مىبينيم كه هر قدر به طرف شرق مىرويم ، كمتر دقيق مىشود . مثلا ، تعيين حدود امپراتورى مغول با ايران بهتر از نقشهء سانسون انجام داده نشده است . در قسمت شرقى نقشهء دليل عباراتى نظير « صحراى پر از راه زن » ديده مىشود كه انسان را به ياد اشعار معروف جاناتان سويفت مىاندازد : « 6 »
هامش
پترزبورگ بود ، اطلاعاتى به دست آورد . -R . V . Tooley , Maps and Map Makers ( London , 1923 ) , pp . 42 - 3( 1 ) . اتين پادرى كه در سال 1720 در قزوين بود ، نقشهء ديگرى از ناحيهء بحر خزر به پاريس فرستاد . شايد طبع آن قديمىتر از نقشهاى بود كه پطر جهت دليل فرستاد . - بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه ، جلد پنجم ، ورقb315 . از آنجا كه از اين نقشه اثرى در آن بايگانى وجود ندارد ، احتمال دارد كه آن نقشه جهت دليل فرستاده شده باشد .
( 2 ) . اين نقشهء جالب هر كدام از اين قسمتها را به رنگى نشان مىدهد : ( الف ) سواحل بحر خزر ؛ ( ب ) خطوط ساحلى چنان كه در روى نقشهء سويمونوف و فن وردن آمده است ؛ ( ج ) نقشهء اولياريوس ؛ ( د ) نقشهء بطلميوس .
پطر كبير حتما به فن وردن احترام زيادى مىگذاشت ، زيرا وى را رئيس نقشه كشهاى خود كرد ؛ -Wahl , Altes und Neues Vorder - und Mittel - Asien , p . 43ظاهرا فن وردن ، هم چنان كه از اسمش بر مىآيد ، هلندى بوده ولى بگرو ( باقراف ؟ ) در كتابDie Geschich der Kartographie ( Berlin , 1951 ) , p .369 او را روسى مىداند .
( 3 ) . اين نقشه در كتاب ذيل است :Beitrage zur Kenntniss des Russischen Reiches und der angrenzenden Lander Asiens ( St , . Petersbourg , 1872 ) pp . 241 - 242 .( 4 ) . -Mintslov , op cit , p . 31، راجع به مول مىنويسد كه وى جغرافى دانى بىارزش بود .
( 5 ) . اين نقشه اساس كار عدهاى از نقشهءكشان و نيز هومن( Homann )قرار گرفت .
( 6 ) .On Poetry، قسمت دوم ، صفحات 177 - 180 .