كتابهاى كم اهميتتر عبارتاند از : رساله در سلطنت پطر كبير امپراتور روسيه « 1 » ، چاپ آمستردام ( 1728 ) ؛ و رساله در سلطنت كاترين امپراتريس تمام روسيه « 2 » لاهه ( 1721 ) ؛ هر دو كتاب اثر ژان روسه « 3 » است كه به اسم مستعارنس تزورانوى « 4 » نوشته شده است ؛ و شايد اسم اخير مقلوب كلمهء ژان روسه باشد . در نامهاى كه ب . ه - . سامنر « 5 » به من نوشته كتاب اول را تركيبى از حكايات دانسته است و به عقيدهء او هر مطلب با ارزشى در اين كتاب از منابع ديگر گرفته شده است .
الف - منابع موثق شرقى
شمارهء كتابهاى تاريخى به زبان فارسى و ساير زبانهاى شرقى مربوط به دورهاى كه در اين كتاب ذكر شده بسيار است ، ولى بيش از چند تايى از آنها حايز اهميت نيست ؛ و راجع به دستهء اخير مطالب جداگانهاى بعدا خواهيم گفت . بسيارى از كتابهاى چاپى و خطى در درجهء دوم از اهميت قرار دارند و مىتوان آنهايى را كه دربارهء تاريخ افغانهاى غلجايى و ابدالى ، و روابط آنها با پادشاهان صفوى نوشته شده است جزو اين دسته كتابها دانست . بعضى از نويسندگان مطالب خود را از كتابهاى متقدمان به عاريت گرفتهاند ولى مآخذ را ذكر نكردهاند ( بايد اعتراف كرد كه اين شيوه منحصر به نويسندگان شرقى يا مربوط به دورهء معين نيست ) .
از مقالهاى ، اثر يكى از دانشمندان روسى « 6 » ، چنين بر مىآيد كه جلد اول شرح احوال نادر ، به قلم محمد كاظم ، كه مىگفتند از دست رفته ، خوش بختانه اخيرا پيدا شده است .
1 - محمد محسن
از زندگى محمد محسن جزئيات زيادى در دست نداريم و آن هم منحصر به مطالبى است كه او راجع به خود در كتاب زبدة التواريخ مىنويسد . از اصل و نسب و تولد و سالهاى اول عمر او چيزى نمىدانيم ، ولى بنا به گفتهء خود او منصب مهمى در قسمت خزانه دارى آستان قدس رضوى در سال 1132 هجرى قمرى داشته است . احتمالا پس از اين تاريخ از مشهد عازم اصفهان شده است ، زيرا ضمن محاصرهء پاى تخت در اين شهر بوده است . در اصفهان ، حتما در يكى از قسمتهاى مربوط به « خاصه » مشغول كار شده است . احتمال دارد كه بعد از خاتمه محاصره به مشهد بازگشته باشد ، زيرا از وقايع آشفتهاى كه در آن شهر قبل از استقرار ملك محمود سيستانى در غرب خراسان به وقوع پيوست اطلاعات دقيقى دارد . در تاريخى كه ذكر نشده است ، وى به
هامش
( 1 )Memoires du Regne de Pierre le Grand , Empereur de Russie. ( 2 )Memoire du Regne de Catherine , Imperatrice de toute la Russie. ( 3 )Jean Rousset.
( 4 )Nestesuranoi.
( 5 )Sumner.
( 6 ) . ميكلو خوماكلاى