جنوب شرقى و جنوب آن نشان داده است ؛ در صورتى كه شماخى را تقريبا در سمت تهران تعيين كرده است . اگر چه نقشهاى كه در كتاب الياريوس « 1 » ديده مىشود بهتر از نقشهء جن كين سن است ، ولى درياى خزر در محل دور دستى در شرق نشان داده شده است و اسم عجيبى دارد ، در صورتى كه خليج فارس را كاملا در جنوب تنگهء هرمز كشيده است . نقشهء كتاب سانسون « 2 » چنان كوچك است كه جزئيات آن را نمىتوان شرح داد . در اينجا درياى خزر و خليج فارس دقيقتر از نقشهء الياريوس نشان داده شده است .
ممكن است سؤال شود كه دليل چگونه توانست نقشهاى را كه سانسون سى سال قبل از او كشيده بود اصلاح كند ؟ جواب آن است كه در آن سالها عدهء زيادى از جهانگردان ، مبلّغان مذهبى ، سفيران و بازرگانان به ايران مىآمدند و جمعى از آنها اطلاعات جغرافيايى خود را در بازگشت در اختيار دليل مىگذاشتند . از جمله كسانى كه به دليل كمك كرد ، نمايندهء سوئدى به نام لودويك فابريتيوس بود كه بين سنوات 1679 - 1698 سه بار به ايران آمد . « 3 » ديگرى زورابك ، يكى از ارامنهء كاتوليك شهر شماخى ، بود كه توسط شاه سلطان حسين به سفارت در دربار پادشاه لهستان منصوب و از طرف اين پادشاه به اصفهان فرستاده شد . « 4 » سپس در سال 1713 ، وختانگ چهارم از كارتيل دايى خود سلخان سبا ، را به فرانسه فرستاد تا از لويى چهاردهم تقاضا كند شاه را وادارد كه وى ( وختانگ ) بدون اسلام آوردن دوباره بر تخت بنشيند . « 5 » سلخان سبا هنگامى كه در پاريس بود ، به ملاقات دليل رفت و دربارهء اوضاع جغرافيايى گرجستان اطلاعاتى در اختيار او گذاشت . « 6 »
دليل نيز مديون پطر كبير بود كه در سال 1717 در پاريس اقامت داشت . مىگويند پطر چند نقشهء روسيه را كه آكادمى علوم به او داده بود با دست خود تصحيح كرد . « 7 » پطر هنگامى كه به
هامش
( 1 ) . اين نقشه در اول كتاب پنجم ( ميان صفحات 195 و 196 ) چاپ لندن 1642 ديده مىشود .
( 2 ) . معلوم نيست كه اين شخص با آدريان و گيوم سانسون( Guillaume Sanson )چه خويشاوندى داشت ، دو شخص اخير جغرافى دانان معروفى هستند .
( 3 ) . - اوايل فصل پنجم .
( 4 ) . - يادداشتهاى روزانهء كشيش يسوعى دو لاماز( de la Maze )كه همراه زورابك از شماخى به اصفهان رفت ، درLettres Edfiantes et Curieuses , vo 1 . IV , pp . 53 - 112( 5 ) . مأموريت سلخان سبا به جايى نرسيد ، و لو آن كه وختانگ قول داده بود كه در عوض كمك ، امور تجارى فرانسه را در گرجستان تسهيل خواهد كرد و براى اشاعهء آيين كاتوليك در آنجا وسايلى فراهم خواهد ساخت . -Sulkhan Saba , Dsigni Sbrdzne Sitsruisaسر واردروپ( Wardrop )اين كتاب را تحت عنوان :The Book of Wisdom and Lies ( London , 1894 )ترجمه كرده است .
سلخان سبا نيز به رم رفت و در آنجا به حضور پاپ كلمنت يازدهم باريافت . همچنين - مقالهء بروسه( Brosset )در مجلهءNouveau Joumal Asiatique , vo 1 . IX , pp . 340 - 66( 6 )R . Mintslov , Pierre le Grand dans la Litterature etrangere , ( St . Petersbourg , 1872 ) p . 32. ( 7 ) . دليل همچنين از برادرش ژوزف نيكلا ، كه يكى از دوستان پطر كبير و سالها متصدى رصد خانهء سنت