فعلا مجارى آب در پل خواجو را براى بالا بردن سطح آب رودخانه مىبندند و به آن وسيله اراضى واقع در پايين پل را آبيارى مىكنند . در قرن هفدهم و اوايل قرن هجدهم ، اين پل را پل حسن آباد مىناميدند و اين اسم از نام محلهاى كه در جنوب آن قرار دارد گرفته شده است . پس از آن كه افغانها اين محله را ضمن محاصرهء اصفهان خراب كردند ، آن پل به مناسبت محلهء خواجو كه در شمال آن قرار دارد پل خواجو ناميده شد . « 1 »
قديمترين پل اصفهان به نام پل شهرستان است كه 4 / 3 / 2 ميل پايينتر از پل خواجو قرار دارد .
پايههاى آن سنگين و كهنه است و نفوذ سبك ساسانى را مىرساند ولى روسازى آن از قرون وسطى است . در قسمت شمالى آن سر پل مستحكمى است كه اگر چه فعلا خراب شده است ولى در اواخر عهد صفوى مانع بزرگى به شمار مىرفت . دهكدهء شهرستان در قسمت شمالى اين پل واقع است .
در زمان شاه سلطان حسين سه پل ديگر بر روى زاينده رود در اصفهان بسته بودند . دو تا از اين پلها به نام چوم و دشتى به ترتيب در چهار و نه ميلى جنوب شرقى پل شهرستان قرار داشتند . پل چوم فعلا برپاست و اخيرا آن را تعمير كردهاند ولى از پل دشتى فقط پايههايى باقى است كه در شمال دهكدهاى به همين نام ديده مىشوند . پل ورگان در يازده ميلى جنوب غربى اصفهان واقع است و شايد در قرن هفدهم ساخته شده باشد و خوب به جا مانده است .
اگر چه شاه سلطان حسين خانه ساز خستگى ناپذيرى بود ، ولى از عماراتى كه بر پا كرد تعداد كمى باقى مانده است . اين پادشاه در ساختن قصرها و مساجد و مدارس مذهبى و همچنين تعمير ابنيهء قديمى مبالغ هنگفتى صرف كرد . بزرگترين و زيباترين عمارات اصفهان مدرسه مادر شاه است كه در قسمت شرق چهار باغ و ميان منتهى اليه شمالى آن و زاينده رود قرار دارد . اين ساختمان و كاروان سراى بزرگى كه در شرق آن قرار دارد به وسيله مادر شاه سلطان حسين بر پا شد . ساختن آن در سال 1118 شروع گرديد و در سال 1126 هجرى به پايان رسيد . پروفسور پوپ دربارهء آن مىنويسد : « اين ساختمان بهترين دليل پاى دار بودن ذوق و قريحهء هنرى كشور است . مجموعهء اين مسجد و مدرسه و كاروان سرا آخرين ساختمانى در ايران است كه جا دارد آن را عظيم بناميم . » « 2 »
پروفسور پوپ در جايى ديگر مىنويسد : « مدرسهء مادر شاه ساختمانى است كه وقار ، شخصيت و فريبندگى دارد . در زيبايى كاشى كارى آن افراط نشده است ، زيرا با اشكال ساختمانى
هامش
( 1 ) . سابقا اين پل نامهاى مختلفى داشت ، يكى پل حسن بيگ ( به نام اوزون حسن ) ، ديگرى پل شيراز ( زيرا راه شيراز از آنجا مىگذشت ) ، ديگرى پل بابا ركن الدين ( زيرا آرامگاهى به همين نام در جنوب آن است ) ، ديگرى پل گبرى ( زيرا محلهء زردشتىها سابقا در قسمت جنوبى رودخانه و در مجاورت آن بود ) .
( 2 )A Survey of Modern Art , vo 1 . II , p . 1213 ..