بسيارى از پادشاهان شرقى چيزى به وجود آورد كه تمام آثار پيشينيان را تحت الشعاع قرار دهد .
محلى كه براى ساختن فرح آباد در نظر گرفته شد در جنوب زاينده رود و در حدود يك ميلى غرب باغ هزار جريب واقع بود و زمين آن مثل زمين اين باغ از قسمت فوقانى يا قسمت جنوبى به طرف رودخانه متمايل مىشد . و به اين ترتيب ، آب از مجرا گذشته وارد حوضها و فوّارهها و بالاخره رودخانه مىگرديد .
به علت خرابىهايى كه در اثر باد و باران ، و همچنين اقدامات كشاورزان ، به آن ساختمان وارد آمده است ، به خوبى نمىتوان حدود قصر را تعيين كرد ، « 1 » ولى آنچه باقى مانده است نشان مىدهد كه فرح آباد تا چه اندازه وسيع بوده است . در تابستان 1932 ، مسيو بودوان فرانسوى مدتى به بررسى خرابهها پرداخت . ظاهرا در آن وقت بقاياى قصر به سرعت امروزى از بين نمىرفت ، زيرا مشار اليه توانست نقشهء مفصلى از آن بكشد و با چند طرح به مجلهء اوربانيسم در همان سال بدهد . « 2 » اين نقشه در كتاب بررسى هنر ايران ، به قلم پروفسور پوپ و دكتر فيليس آكرمن چاپ شده است . « 3 »
تهيه آب براى چنين باغ عظيمى بسيار دشوار بود ، زيرا مجراى آبى كه شاه عباس كبير براى باغ هزار جريب ساخته بود كفاف فرح آباد را نيز نمىكرد . كروسينسكى نوشته است كه چون شاه سلطان حسين قصر و باغ خود را در جايى ساخت كه بسيار خشك بود ، مشكلى كه در پيش داشت آوردن آب بود و آن را از مسافت بعيدى از طريق مجارى سنگى آورد . كسانى كه آن را نديدهاند نمىتوانند تصور كنند كه ساختن اين مجارى چه مخارج و زحماتى دربر داشت است . « 4 » كروسينسكى اگر چه درست مىگويد كه آب را مىبايستى از راه درازى بياورند ، ولى از مجارى سنگى كه او نام برده است ، به جز مجرايى كه شاه عباس در حدود يك قرن پيش از آن ساخته بود ، اثرى ديده نمىشود . مىتوان حدس زد كه مجراى موجود را قدرى وسيعتر كردند تا آب به اندازهء كافى به باغهاى هزار جريب و فرح آباد برسد . نظر به اين كه سطح باغها بالاتر از سطح آب بود ، مجبور بودند در دهكدهء « مزرا » ، در 5 / 17 ميلى جنوب فرح آباد ، از آب زاينده رود وارد مجرا كنند ، ولى به علت تركيب خاك ، اين مجرا راه پر پيچ و خمى مىپيمود و در حقيقت 30 ميل طول داشت . در يك نقطه كه چند تپه در مسير آن واقع بود ، مجبور شدند سيفونى بسازند . اين مجرا را مىبايستى از دامنههاى تپهها تا شرق رودخانه بسازند و چون مقدارى از بدنهء آن فرو ريخته است ، امروزه مورد استفاده نيست . ساختن مجراى اصلى توسط شاه عباس كبير و وسيع
هامش
( 1 ) . فرح آباد مدتها به همان سرنوشت قلعهء تبرك و اكثر ديوارهاى اصفهان دچار بوده است .
( 2 )Urbonisme ( Paris , 1932 ) , no . 10 ..
( 3 )A Survey of Persian Art , vo 1 . II , pp . 1436.
( 4 )History of the Revolution of Persia , p . 91.