آن كه ساده و محكم است هم آهنگى دارد . در ساختن آن هدف اصلى به خوبى حفظ شده است ؛ آن هم در زمانى كه مهندسى در ساير ممالك اسلامى از سنن ديرين اندك اندك منحرف مىشده است . » « 1 » بسيارى از اروپاييانى كه به اصفهان رفتهاند از اين مدرسه تعريف و توصيف كردهاند . در حدود هفتاد سال قبل كه پير لوتى در اصفهان بود ، از آن بنا بسيار تعريف كرد ، ولى از اين كه به حال خرابى افتاده بود متأسف شد . « 2 » به فرمان رضا شاه ، تعميرات كلى در آن شد و اكنون به خوبى حفظ مىشود .
ساير عماراتى كه شاه سلطان حسين بر پا كرد از قرار ذيل است :
1 - مدرسهء جلاليه . اين عمارت كه در قسمت شمالى خيابان حافظ و در شرق شهر واقع است ، در سال 1114 ساخته شد . طرز ساختمان آن ساده و در وسط آن حياطى است . در قسمت شمالى مقابل مدخل ، ايوان كوچكى با كاشى كارى و گچ برى ديده مىشود .
2 - مدرسهء شمس آباد . اين مدرسهء مذهبى ، كه كوچكتر از مدرسهء معروف چهار باغ است ، در وسط شهر در محلهء شمس آباد واقع است . تزئينات آن مثل مدرسهء جلاليه ساده است و ساختمان آن در 1713 - 1714 به پايان رسيد .
3 - مسجد ميسو ( مصرى ؟ ) . اين مسجد ساده و كوچك كه در حدود 1116 و 1704 - 1705 ساخته شد در محلهء جوباره ميان محل دروازهء طوقچى ( كه از بين رفته است ) و منارهء چهل دختران قرار دارد .
شاه سلطان حسين علاوه بر ايجاد عمارات فوق ، عدهاى از ساختمانهاى قديمى را تعمير كرد و از خود بر آنها افزود و از ميان آنها مىتوان امام زاده اسماعيل ، درب امام و مسجد شياع ( اشعياء ) را نام برد .
مع الوصف ، تمام ساختمانهايى كه شاه در اصفهان بر پا كرد ، به استثناى مدرسهء چهار باغ در برابر قصر مجلل و باغ فرح آباد ارزشى نداشت . ساختمان اين ورساى ايرانى در حدود 1700 ميلادى شروع شد ولى هفده سال طول كشيد . « 3 » معلوم نيست چرا شاه سلطان حسين به قصر سعات آباد و گردشگاه آن و همچنين باغ وسيع هزار جريب ، كه پانصد فواره داشت و داراى قبههاى زيبا و درختان بىشمار بود ، اكتفا نكرد . « 4 » شايد بتوان گفت كه وى مىخواست مثل
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 1215 .
( 2 ) . همان كتاب ، صفحات 264 - 265 .
( 3 ) . در سال 1704 ديوارها هنوز كاملا ساخته نشده بودند ، چنان كه از تصويرى كه دوبروين در جلد اولTravelsاز اصفهان كشيده است پيدا است .
( 4 ) . اين باغ و قسمتى از ديوارها و بعضى از برجها كه هنوز برپاست مجموعا از هايد پارك و باغهاى كن زينگتن( Kensington )در لندن بزرگتر است . باغ مذكور در زمين ساخته شده بود كه به سوى رودخانه تمايل داشت .
عدهء زيادى از جهان گردان آن را وصف كردهاند ، و ميان آنها بايد آثار ذيل را نام برد :Herbert , Travels , ( London , 1928 ) , pp . 132 - 4 ; Chardin , Voyages , vo 1 . VIII , pp . 33 - 5 ; sackville West , The Legacy of Persia ( Oxford , 1953 ) , pp . 270 - 1 .