8 - در مادهء 27 شاه قبول كرد كه « اسقفهاى فرانسوى و ساير مبلغان مذهبى ساكن مملكت ما مىتوانند نماز بگزارند و وظايف مذهبى خود را در جاها و منازلى كه اقامت دارند به جاى آرند ، بدون آن كه كسى مانع يا مزاحم آنها شود ، به شرط آن كه در خارج از منازل خود به كارى كه مخالف دين اثنى عشريه باشد دست نزنند . در مورد اروپايىهاى مقيم نخجوان و ساير شهرهاى مملكت ما ، كسى نبايد جلوى فرامينى را كه در گذشته به آنها عطا شده است بگيرد يا مزاحم آنها شود . همچنين قول مىدهيم كه قوانينى را كه اسلاف ما صادر كردهاند تأييد و تصويب كنيم و اگر ارامنه يا اروپايىها به آنها حمله بردند و با آنها بدرفتارى كردند ، پس از ثبوت جرم و محكوميت بايد پنجاه تومان تبريزى به خزانهء دولتى بپردازند . » در اين ماده تصريح شده است كه كشيشان كار مليت ، دومينيكن ، سنت آگوستينى ، يسوعى و ديگران مقيم شيروان و ساير نقاط آذربايجان يا در اصفهان و تبريز و گنجه و ساير شهرها مىتوانند به دلخواه خود در آن شهرها ساكن يا عازم نقاط ديگر شوند . « 1 »
چنان كه مىبينيم ، سخنى از كمك فرانسوىها عليه اعراب مسقط از راه دريا در ميان نيست .
گفتيم كه ميشل ضمن مذاكرات خود به اين نكته اشاره كرد كه انگليسىها جلوى حملات اعراب به ايرانىها را نمىگيرند و نمايندهء ايران در اين مورد پاسخ داد : « پس شما سواحل ما را حفظ كنيد . » ظاهرا بعد از امضاى عهدنامه بود كه ميشل حاضر شد براى رساندن كشيشهاى فرانسوى به خليج فارس اقدامى بكند همچنين قول داد كه اگر كشيشهاى فرانسوى امتعهء متعلق به ايرانىها را از دست دشمن بگيرند ، آنها را به صاحبانشان مسترد خواهند داشت . « 2 »
انعقاد اين عهدنامه به وسيلهء ميشل كار سهل و سادهاى نبود . آغاز فعاليت او در ايران ، به علت اقدامات مارى پتى و دوستانش ، با دشوارىهاى فراوان مواجه بود و مجبور شد با آنها دست و پنجه نرم كند و در اين مورد لياقت و كفايت خود را ظاهر ساخت . از طرف دولت متبوعش كمكى به او نرسيد و در واقع به او امر شده بود كه به تركيه بازگردد ولى او نپذيرفت و مترصد فرصت مناسبى شد كه در ايران پيش آيد . در مذاكرات خود نه تنها با مخالفت شديد دو كمپانى انگليسى و هلندى رو به رو گرديد ، بلكه مجبور بود با ايرانىهاى سختگير كشمكش كند . با وجود تمام اين اشكالات ، موفق به بستن اولين عهدنامهء رسمى ميان ايران و فرانسه شد . تا اين تاريخ هر امتيازى كه فرانسوىها به دست آورده بودند در نتيجهء « ارقام » يا فرامينى بود كه به نمايندگان تجارى يا مذهبى اعطا شده بود . گذشته از اين ، عهدنامهء مذكور تنها سندى بود كه توسط نمايندگان معتبر دو ملت به امضا رسيد .
از لحاظ مذهبى ، اين عهد نامه ظاهرا بسيار رضايت بخش و مواد قضايى آن كافى بود . ولى از
هامش
( 1 ) . خلاصهء اين عهدنامه از ترجمهء فرانسوى آن توسط پتى دولاكروا گرفته شده است .
( 2 )Herbette , une Ambassade Persane sous Louis XIV , p . 250 ..