ولى مىگويند مارى پتى در برابر خان به زانو در افتاد و از او خواهش كرد جان آن مرد را ببخشد و ساير فرانسويان را آزاد كند . « 1 » خان هم مسنيه را عفو و سايرين را آزاد كرد ولى دو تن نوكر ارمنى را كه در خدمت هيئت اعزامى بودند به تلافى كشته شدن دو سرباز ايرانى به قتل رسانيد .
هفت هفته پس از ورود فابر به ايروان ، خان جواب مساعدى از دربار دريافت داشت و سفير و همراهانش بىدرنگ آمادهء حركت شدند . ولى خان قبل از عزيمت آنها فابر و مارى را به شكار دعوت كرد كه در نتيجهء آن فابر سرما خورد و به تب شديد مبتلا شد و در 16 اوت درگذشت .
بعضى از دشمنان مارى بعدا گفتند كه خان به علت علاقه به مارى « 2 » فابر را به قتل رسانده است ولى ميشل ( كه با مارى سخت مخالف بود ) اين حقيقت را كه وى به مرگ طبيعى مرده است پذيرفت . ميشل در خاطرات خود مىنويسد : « خداوند كه هيچ جنايتى را بدون مجازات نمىگذارد بيمارى شديدى نصيبش كرد كه در ظرف چند روز او را به گور فرستاد . » « 3 »
پس از مرگ فابر هرج و مرج عجيبى پيش آمد . بعضى از فرانسوىها طرف دار انتصاب ژوزف فابر به سفارت بودند ، در صورتى كه پسر عمويش ژاك فابر دو مسنيه ، اسقف بابل ( بغداد ) ، را از آن واقعه آگاه و از او خواهش كرد بيايد و سرپرستى هيئت اعزامى را به عهده بگيرد . ولى خان خيوه تا رسيدن فصل باران از دادن اين پيغام به اسقف ، كه در آن وقت در همدان بود ، ممانعت كرد . بعد هم اين شخص را كه در آن عهد شصت ساله و ضعيف بود ، قدرت مسافرت نداشت . « 4 »
در اين هنگام ، مارى پتى ، « به نام شاه زاده خانمهاى فرانسوى » ، مدعى رهبرى هيئت اعزامى شد و نه تنها اموال فابر ، بلكه هدايايى را كه براى شاه فرستاده شده بود ، و همچنين اوراق و مدارك ميسيون را تصاحب كرد و مسنيه و ديگران نتوانستند او را از اين كار بازدارند ؛ زيرا مطابق نوشتهء ميشل « 5 » ، اين زن به خاطر آن كه چند بار به حرم خان راه يافته بود ادعا داشت كه مورد حمايت اوست و همگى را تهديد مىكرد كه در صورت سرپيچى از اوامرش مضروب و محبوس خواهند شد .
خان ايروان خبر مرگ فابر و همچنين وقايع اخير را به پاشاى ارزنة الروم رسانيد و اين خبر عاقبت به قسطنطنيه و از آنجا به گوش دوفريول رسيد . اين شخص بىآن كه منتظر ورود اعتبار نامه از فرانسه شود ، منشى خود ميشل را به شتاب به ايران فرستاد و به او دستور داد كه به
هامش
( 1 )M . F . Brosset , Nouveau Journal Asiatique ( 1832 ) , vo 1 . IX , p . 202. ( 2 ) . - شرح غلط و مغرضانهاى كه اسقف پيدو دو سنت اولن در نامهاى از ايروان مورخ 9 ژوئيه 1707 نوشته است . ترجمهء انگليسى آن درA Chronicle of the Carmelites، جلد اول ، صفحات 535 - 536 آمده است .
( 3 ) . -Ms . Fonds Francais 7200 ,، كتاب خانهء ملى پاريس ، ص 2 .
( 4 ) . نامهء اسقف پيدو دو سنت اولن درA Chronicle of the Carmelites , vo 1 . 1 . , p . 535نقل شده است .
( 5 )Michel , Memoire , p . 4.