روسيه نامهاى به طهماسب نوشت و بر تخت نشستن او را تبريك گفت و متذكر شد كه چون خطر تركها نسبت به گيلان از بين رفته است ، روسيه قوايى را كه براى حفاظت گيلان و ساير ايالات از خطر تركها و افاغنه فرستاده است فرا مىخواند . در نتيجهء مذاكرات ، عهدنامهء رشت در اول فوريه 1732 منعقد شد و طبق مواد آن ، روسيه تعهّد كرد تمام ايالات ايران واقع در جنوب كورا را پس بدهد . مطابق عهد نامه گنجه كه در 21 مه 1735 بسته شد روسيه شهرهاى باكو و دربند و تمام اراضى واقع در جنوب سولاق را به ايران بازگرداند و به زودى آن كشور تا حدود تركيه عقب نشست . « 1 » اكنون كه ايالات مجاور درياى خزر در دست ايران مقتدرى بود ، روسيه اطمينان داشت كه تركيه از دست يافتن به آن دريا محروم خواهد شد .
هنگامى كه نظرى به سياست پطر كبير در مورد ايران مىافكنيم ، مىبينيم كه آن سياست نابههنگام ، و در بعضى موارد غلط و غير عملى ، بود . پطر كبير اشكالاتى را كه در اين نواحى دور دست وجود داشت كاملا در نظر نياورده و مخصوصا توجهى به آب و هواى آن نكرده بود .
اگر چه لشكركشى او به ايران منظور اصلى او را كه جلوگيرى از تسلط تركها به درياى خزر بود برآورد ، ولى اين عمل به بهاى تلفات سنگين و مشقات فراوان تمام شد . در طى سيزده سالى كه شمال ايران در دست روسها بود ، آب و هواى اين منطقه ، مخصوصا گيلان به سربازان روسى نساخت و در نتيجه بسيارى از آنها « مانند مگس مردند » « 2 » . به طور كلى صد و سى هزار نفر از آنها طى آن سالها در ايران تلف شدند . « 3 » نظر به اين كه روسيه پادگانى به تعداد سى هزار سرباز در آن نواحى نگاه داشته بود ، تقريبا هر سال يك سوم آنها از بيمارى از بين مىرفتند . « 4 »
پطر كبير مقاصد ديگرى در نظر داشت كه در بعضى موارد قسمتى از آنها تا مدتى عملى شد و در موارد ديگر انجام نگرفت . وى تا حدى توفيق يافت كارى كند كه تجارت ايران با اروپا به جاى آن كه از راه تركيه صورت گيرد از طريق روسيه به عمل آيد ، ولى نتوانست از طريق ايران با هندوستان باب تجارت را باز كند . اگر پطر بيشتر عمر كرده بود شايد وضع ديگرى پيش مىآمد ، و البته اين در صورتى بود كه وى با نادر روابط حسنه برقرار مىكرد . همچنين طرفدارى پطر از ساكنان عيسوى ماوراى قفقاز قابل تمجيد است ، مگر در مواردى كه خود اين مردم به روسيه يا قسمتى از گيلان و شيروان و داغستان كه در تصرف روسيه بود مهاجرت كردند .
هامش
( 1 ) . براى متن روسى معاهدهء دوم رشت و عهدنامهء گنجه ، - كتاب يوزفويچ ، صفحات 197 - 207 . ( عنوان اين اثر در فهرست مآخذ كتاب انقراض سلسلهء صفويه آمده است . )
( 2 )Manstein's Memories , vo 1 . 1 , P . 95.
( 3 ) . بوتكوف ، جلد اول ، ص 141 ، عدهء تلفات روسها را در حدود 13000 تا 20000 نفر تخمين مىزند .
( 4 ) . من اشتاين( Manstein )، همان كتاب ، ص 95 . محلى كه سرنوشت غم انگيز عدهاى از اين روسها را نشان مىدهد « قبرستان روسىها » است كه در خارج شهر كوچك گوراب گسكر در گيلان واقع است . - مقالهء رابينو( Rabino )در مجلهء -Revue du Monde Musulman , Vo 1 . XXXII , PP 154 - 5