مىكرد . قسمت اول به تركيه و قسمت ديگر به ايران تعلق داشت . سپس خط سرحدى به جنوب شرقى متمايل مىشد و مرز ايالت تركيه به نام آخالت سيخ را از كارتيل و سمخته « 1 » متمايز مىكرد و در قسمت جنوبى ، ولايات قارص و وان را از چخور سعد ( ايروان ) و آذربايجان جدا مىساخت . از اينجا خط سرحدى به جنوب ادامه مىيافت و مرز غربى ايالات ايران يعنى كردستان و كرمانشاه و لرستان و قسمتى از عربستان ( خوزستان ) را به وجود مىآورد . از اين محل به بعد ، ساحل چپ شط العرب تا خليج فارس مرز دو كشور را تشكيل مىداد . امروزه مرزهاى غربى ، به علت الحاق چخور سعد يا ايروان به روسيه ، از دامنههاى كوه آرارات شروع مىشود و بين سالهاى ( 1913 - 1914 ) هيئتى از ايرانيان و تركها ، كه مأمور تعيين سرحدها شده بود ، تغييرات مختصرى در مرزهاى دو كشور داد . غير از اين ، سرحدهاى غربى ايران از تاريخ انعقاد عهد نامهء زهاب ( 1939 ) تاكنون تغييرى نيافته است .
از دهانهء شط العرب ، خط سرحدى قسمت علياى خليج فارس را دور مىزد و به جنوب شرقى متمايل مىشد و در تنگهء هرمز به خليج عمان مىرسيد . « 2 » سپس در طول ساحل شرقى خليج عمان به جاسك مىپيوست و در مشرق به متصرفات مغولان منتهى مىشد . به درستى نمىتوانيم محل تلاقى مرز ايران و قلمرو مغولان را تعيين كنيم ، و شايد شهر يا دهكدهء اورمارا واقع در ميان گوادر و كراچى باشد . از اين نقطهء ساحلى ، خط مرزى به جانب شمال و شمال شرقى متمايل مىشد و از ناحيهاى كه طوايف سركش بلوچ و براهوى در آن مىزيستند مىگذشت . در شمال شرقى ، خط سرحدى از مشرق مستنگ و پيشين و از محل اقامت طايفهء كاكرى عبور مىكرد . چنان كه از مجمع التواريخ « 3 » ، تأليف محمد خليل ، بر مىآيد ، خط سرحدى در اين هنگام در پنجاه ميلى مشرق قلعهء غلجانى قرار داشت و از اينجا اول به شمال و بعد به جانب كوه بابا پيش مىرفت و شايد در مشرق سرچشمههاى هيرمند و ارغنداب و ترناك واقع بود . « 4 »
مرزهاى شمالى ايران احتمالا از قلهء كوه بابا شروع و به جانب غرب امتداد مىيافت و سپس از درهء هريرود مىگذشت و شايد از نقطهء مجهولى واقع در سى ميلى غرب دولتيار ، از قسمت غربى سلسله جبال پروپاميزوس « 5 » ( هندوكش ) در نزديكى گردنهء گل عبور مىكرد و به قسمت علياى درهء مرغاب مىرسيد . در زمان شاه عباس كبير ، خط سرحدى از قسمت علياى بالا مرغاب به شمال شرقى متمايل مىشد و به جيحون مىرسيد و سپس در طول اين رودخانه به چهار
هامش
( 1 ) .Somkheti( 2 ) . قشم و ساير جزايرى كه در قسمت شرقى خليج قرار دارد جزء ايران است ، ولى جزاير بحرين قسمتى از اين كشور به شمار مىرفت .
( 3 ) . تهران ، 1949 ، ص 3 .
( 4 ) . ناحيهء واقع در شرق مرز اين قسمت محل اقامت طوايف مستقل پاتان بود .
( 5 ) .Paropamisus