افزوده است . با در نظر گرفتن مطالب كتاب مذكور و تفسير استاد مينورسكى لازم است دربارهء موضوع فوق به تفصيل سخن گوييم .
در شمال غربى كشور ، در زاويهاى كه از تلاقى سلسله جبال قفقاز و مرز تركيه به وجود آمده بود ، قسمت گرجستان ايران قرار داشت كه شامل كشور كارتيل در شمال غربى و كشور كاخت در جنوب شرقى بود . گرجستان ايران به مناسبت موقعيت و اهميتى كه داشت توسط يكى از چهار والى يا نايب السلطنهء ايران اداره مىشد و اين مقام مدتها در سلسلهء باگراتى موروثى بود و گاهى شعبهء كارتيلى و گاهى شعبهء كاختى در آنجا سلطنت مىكرد . پاى تخت گرجستان ايران و همچنين كارتيل شهر تفليس بود .
در جنوب و جنوب شرقى گرجستان ، ايالت وسيع آذربايجان قرار داشت . وسعت آن در آن ايام از امروز بيشتر بود ، زيرا شامل ايالات و نواحى كوچكتر ، مانند چخور سعد يا ايروان و نخجوان و قراباغ ، بود و تمام اين سرزمينها ، به اضافهء گرجستان ، در اوايل قرن نوزدهم به چنگ روسها افتاد . تبريز مركز آذربايجان و مقر بيگلربيگى يا استاندار بود . از شهرهاى پر جمعيت ديگر آذربايجان بايد ايروان و گنجه و اردبيل را نام برد . ايروان « 1 » پاى تخت چخور سعد ، مركز حكومت يك بيگلربيگى و شهر عمدهء ارمنستان ايران بود . گنجه ، زادگاه شاعر معروف نظامى ، نيز مقر حكومت يك بيگلربيگى بود كه ناحيهء مجاور آن قراباغ هم در زير نظر او اداره مىشد . با شهر اردبيل سلسلهء صفويه پيوستگى نزديك داشت ، زيرا شيخ صفى و بسيارى از اعقابش در آنجا مدفون بودند .
در جنوب آذربايجان ، ولايت كردستان يا اردلان قرار داشت كه توسط يك والى اداره مىشد و مقر حكومتش در سنندج بود . كردهاى ايران ، مانند ساير هم نژادان خود در تركيه ، از آيين تسنن پيروى مىكردند .
كردستان از طرف جنوب با ايالت كرمانشاه كه مقرّ حكومتى به همين نام داشت مجاور بود .
راه عمدهء بغداد به قزوين و تهران به خراسان مثل امروز از اين ايالت مىگذشت .
در مشرق كردستان و كرمانشاه ، ايالت مركزى عراق عجم واقع بود كه آن را سابقا الجبال مىخواندند . عراق نه تنها شامل اصفهان ، پاى تخت مملكت ، بود بلكه ايالت همدان يا قلمرو على شكر و همچنين نواحى قزوين « 2 » ، تهران ، قم ، ساوه ، كاشان ، نطنز ، نايين ، اردستان ، ابرقو ، قمشه ( شه رضا ) ، چهار محال ( در قسمت بختيارى ) ، خوانسار ، گلپايگان ، دليجان و محلات جزء آن به شمار مىآمد .
هامش
( 1 ) . اچميادزين ، مركز مذهبى ارامنه ، در 12 ميلى جنوب غربى ايروان واقع است .
( 2 ) . قلمرو على شكر و قزوين هر دو زير نظر بيگلربيگى اداره مىشد .